Beeldhouwer: Eric Claus
Materiaal: brons
Pleintje Vondelstraat, Den Haag (van 27 maart 2006 tot april 2026, als onderdeel van het Sinti en Roma Monument; wegens herziening monument teruggegeven aan Eric Claus)
Onthuld op 4 mei 1990 in de doorgang, naast Bilderdijkstraat 69, Den Haag, naar het hofje aan de Bilderdijkstraat 61
Sinti- en Roma-monument, van opzij gezien
Sinti en Roma Monument, van voren gezien
“Gedenkplaat gedeporteerde Haagse Sinti en Roma” op het Sinti en Roma Monument
één van de twee lijsten met namen van gedeporteerde Sinti en Roma
“Gedenkplaat gedeporteerde Haagse Sinti en Roma” aan een betonnen wand op het pleintje aan de Vondelstraat
foto: Ben Fama-Visscher, CC BY-3.0 via Wikimedia Commons
“Gedenkplaat gedeporteerde Haagse Sinti en Roma” aan de muur van de openbare bibliotheek aan de Bilderdijkstraat
foto: Ben Fama-Visscher, CC BY-3.0 via Wikimedia Commons
HET INITIATIEF
Het initiatief om in Den Haag een gedenkplaat te plaatsen ter herinnering aan de in Den Haag woonachtige Sinti en Roma die om het leven waren gekomen nadat zij op 16 mei 1944 waren gevangen genomen tijdens de “zigeunerrazzia”, een landelijke razzia onder Sinti en Roma, was afkomstig van een Haagse Roma-vereniging.(1)
De Sinti en Roma die in Den Haag woonachtig waren, woonden buiten het centrum van Den Haag in dicht bij elkaar gelegen straten. Tien van hen woonden in een hofje aan de Bilderdijkstraat 61. De gearresteerde Haagse Sinti en Roma werden, evenals de elders in Nederland gearresteerde Sinti en Roma overgebracht naar Kamp Westerbork. Daarvandaan werden 249 Sinti en Roma gedeporteerd naar concentratiekampen. 32 van deze Sinti en Roma, waaronder drie leden van de familie die woonachtig was in het hofje aan de Bilderdijkstraat 61, overleefden de concentratiekampen.(2)
(1) https://nl.wikipedia.org/wiki/Roma-_en_Sinti-monument.
(2) Sinti en Roma in Den Haag – Voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog (Peter Jorna, Den Haag, 2021), Haags Gemeentearchief: bijschrift bij foto NL-HaHGA_8801-01_0032.jpeg. Op grond van later onderzoek heeft Peter Jorna vastgesteld dat 16 Sinti en Roma die elders in Nederland waren gearresteerd tijdens de razzia van 16 mei 1944, uit Den Haag afkomstig waren (Peter Jorna: Roma- en Sinti-Monument (LinkedIn)).
4 MEI 1990: DE ONTHULLING
Op 4 mei 1990 (4 mei: Nationale Dodenherdenking) heeft de burgemeester van Den Haag, Adrianus Josephus Elisabeth (Ad) Havermans, de gedenkplaat onthuld. De gedenkplaat was opgehangen in de doorgang naast Bilderdijkstraat 61 naar het hofje aan de Bilderdijkstraat 69. Lotte Walkate, een vrouw van Joodse afkomst die concentratiekamp Auschwitz had overleefd, was nauw betrokken bij de onthulling.(1)
Den Haag was de eerste gemeente in Nederland waarin een monument voor Sinti en Roma is onthuld door een burgemeester.(2)
(1) https://nl.wikipedia.org/wiki/Roma-_en_Sinti-monument. Haags Gemeentearchief: bijschrift bij foto NL-HaHGA_8801-01_0032.jpeg,
(2) Sinti en Roma in Den Haag – Voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog (Den Haag, 2021).
DE GEDENKPLAAT
“Gedenkplaat gedeporteerde Haagse Sinti en Roma” toont een venster zonder ruiten, verwijzend naar de onbewoonde staat van een huis waaruit tijdens de razzia van 16 mei 1944 een Sinti of een Roma familie was gedeporteerd. De plaquettes, waarop de familienaam is vermeld van de familie die in het hofje woonde, zijn verspreid in de ramen aangebracht: drie plaquettes in het linker raam, dat op die manier is geblindeerd en één plaquette bovenin het rechter raam. De onderste helft van het rechter raam is met twee planken gebarricadeerd.
De tekst op de plaquettes, opgesteld op grond van de feiten zoals die in het eind van de 1980-er jaren bekend waren, luidt als volgt:
In het achterliggende hofje woonde tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog de familie Berger: vader, moeder, 3 zoons, 4 dochters en 1 kleinkind.
Het gezin werd in de vroege ochtend van 16 mei 1944 samen met 18 andere Haagse zigeunergezinnen door Nederlandse politiemensen en NSB-landwachten uit hun huis gesleept en naar Westerbork overgebracht. Vandaar werden op 19 mei in totaal 245 Roma en Sinti zigeuners naar de Duitse vernietigingskampen gedeporteerd en daar vergast of tewerkgesteld. Slechts 30 mensen keerden na de bevrijding van het nazisme naar Nederland terug.
16 vrouwen en 14 mannen.
AAN HET OOG ONTTROKKEN
Halverwege de 1990-er jaren werd het hofje aan de Bilderdijkstraat 61 verkocht en vond sloop van woningen plaats. De doorgang naar het hofje werd afgesloten, waardoor de gedenkplaat aan het oog van het publiek werd onttrokken. Alleen op 4 mei (de doorgang werd dan geopend), was er gelegenheid naar de gedenkplaat te gaan. Vanwege de ontstane onvrede hierover werd de gedenkplaat op zeker moment bevestigd aan een gevel van de openbare bibliotheek, even verderop gelegen. Ook nu ondervond het herdenken moeilijkheden: er was in de buurt geen parkeergelegenheid en de bloemstukken en kransen die bij de gedenkplaat waren gelegd, werden beplast door honden. Een van de nabestaanden van de omgekomen Sinti en een bewoner van de Bilderdijkstraat namen hierover contact op met de gemeente Den Haag. In afwachting van een nieuw monument werd de gedenkplaat in 2002 aan een betonnen wand gemonteerd die aan de rand van het pleintje van de Vondelstraat was geplaatst, nabij de Bilderdijkstraat.(1)
(1) https://nl.wikipedia.org/wiki/Roma-_en_Sinti-monument, Haags Gemeentearchief: bijschrift bij foto NL-HaHGA_8801-01_0032.jpeg. In Wikipedia zijn de foto’s van Ben Fama-Visscher van de gedenkplaat aan de muur van de openbare bibliotheek en aan een betonnen wand gedateerd op 1990. Deze datering is niet juist en door KIJKEN NAAR BEELDEN derhalve niet overgenomen.
27 MAART 2006: HET SINTI EN ROMA MONUMENT
Overleg over een nieuw monument tussen het inmiddels opgerichte Comité Haags Sinti en Roma Monument en het gemeentebestuur van Den Haag verliep in het begin stroef. De afdeling Welstand van de gemeente Den Haag (een dergelijke afdeling heeft een adviserende rol) werkte niet mee. Dientengevolge brak het Comité het overleg af. Enige tijd later, nadat de wijkorganisatie en een aantal omwonenden zich met de kwestie gingen bemoeien, werd het overleg hervat. Het gemeentebestuur van Den Haag gaf het Haags Architecten Bureau opdracht een monument te ontwerpen. Jan Verburg, verbonden aan dit bureau, ontwierp een kubus die met bronzen platen zou worden bedekt. Op één van de bronzen platen zou de door Eric Claus ontworpen gedenkplaat worden aangebracht, in andere platen zouden namenlijsten worden gegraveerd en een tekst met informatie over het monument. Wegens constructiefouten moest de onthulling worden uitgesteld.(1)
Op 27 maart 2006 werd het Sinti en Roma Monument onthuld door Willem Joost (Wim) Deetman, burgemeester van Den Haag, en twee nabestaanden van Sinti en Roma. Het monument was midden op het plein aan de Vondelstraat geplaatst, schuin tegenover de plek aan de Bilderdijkstraat waar vroeger de doorgang naar het hofje was. Na de onthulling werd in het Haagse stadhuis de tentoonstelling “Sinti Oen Roma Durch O Tsiro En O Hollanto” (Sinti en Roma door de eeuwen heen in Nederland) geopend.(2)
In het linkervlak en het rechtervlak van het Sinti en Roma Monument zijn namen gegraveerd van op 16 mei 1944 gedeporteerde en om het leven gekomen Haagse Sinti en Roma, met de toevoeging “Allen met hun gezins- en familieleden”. In het achtervlak van het Sinti en Roma Monument is de hiernavolgende tekst gegraveerd:
Dit monument is ter nagedachtenis aan hen die op last van de Duitse bezetter door Nederlandse politiebeambten uit hun huizen werden gehaald en via Westerbork naar Auschwitz zijn afgevoerd.
Nieuwe inzichten leren dat het aantal weggevoerde Sinti en Roma vele malen hoger moet zijn geweest dan lange tijd werd aangenomen. Van slechts een klein aantal zijn de namen bekend.
De plaquette aan de voorkant van het monument (onthuld door de toenmalige burgemeester van Den Haag) heeft enige tijd gehangen bij de ingang van het voormalige hofje dat heeft gelegen aan de overkant aan de Bilderdijkstraat. Een tegel in de stoep herinnert thans aan dit verdwenen hofje.
Voor het Sinti en Roma Monument is in een strook de tekst “WEILE MEER SINTI & ROMA HAM – OMDAT WIJ SINTI & ROMA ZIJN” gegraveerd. In een strook aan de linkerzijde is de tekst “Opdat zij nooit zullen worden vergeten” gegraveerd. In de stroken aan rechterzijde en de achterzijde is de tekst “Ter herdenking aan alle Sinti & Roma die slachtoffer zijn geworden tijdens de tweede wereldoorlog” gegraveerd.
De plek aan de Bilderdijkstraat waar vroeger het hofje was, is gemarkeerd met een plaquette op een sokkel. Achter de eerste zin is een pijl gegraveerd die in de richting van de plek van het vroegere hofje wijst. De plaquette lag oorspronkelijk naast de ingang van het hofje en was in de loop der jaren aangetast door plas van honden.(3)
Bij de onthulling was het Sinti en Roma Monument niet omheind. Op zeker moment is het monument omheind met een laag hek.
Gaandeweg de jaren werd op een aantal internetpagina’s de hiernavolgende mededeling op de Wikipedia-pagina over het Sinti en Roma Monument overgenomen: “de naam van de maker van de plaquette, een inmiddels overleden Amsterdamse kunstenaar, is in de vergetelheid geraakt”. Op 8 september 2025 heeft Camiel Claus, zoon van Eric Claus, de onjuistheden van deze mededeling voorgelegd aan Wikipedia, waarna correctie volgde.(4)
(1) https://nl.wikipedia.org/wiki/Roma-_en_Sinti-monument.
(2) https://nl.wikipedia.org/wiki/Roma-_en_Sinti-monument.
(3) https://nl.wikipedia.org/wiki/Roma-_en_Sinti-monument.
(4) Mededeling Camiel Claus, https://nl.wikipedia.org, Peter Jorna: Roma- en Sinti-Monument (LinkedIn).
4 MEI 2026: HERZIENING MONUMENT
In 2023 verzocht een van de nabestaanden het gemeentebestuur van Den Haag ervoor zorg te dragen dat de namen van een aantal van zijn omgekomen ooms en tantes alsnog op het Sinti en Roma Monument zouden worden vermeld. Het verzoek werd niet gehonoreerd, waarop de nabestaande contact opnam met de raadsfractie van D66. Op 11 maart 2024 vroeg de D66-fractie het gemeentebestuur van Den Haag ervoor zorg te dragen dat namen van tot dan toe ongenoemde Haagse Sinti en Roma omgekomenen op het Sinti en Roma Monument zouden worden vermeld.(1)
Op 30 april 2026 werd aan KIJKEN NAAR BEELDEN melding gedaan van veranderingen aan het monument en werden foto’s toegezonden van het herziene monument. Onderzoek van KIJKEN NAAR BEELDEN wees uit dat in de zomer van 2024 begonnen was met het vaststellen van de namen van de in Den Haag woonachtige Sinti en Roma die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven waren gekomen. Hierbij waren nabestaanden van omgekomen Sinti en Roma betrokken, het Haags Gemeentearchief en een externe adviseur. Hun werkzaamheden resulteerden in het vaststellen van de namen van 81 Sinti en Roma die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven waren gekomen. Deze vaststelling betekende dat de tekst aangaande de Sinti en Roma op de door Eric Claus ontworpen gedenkplaat achterhaald was. Naar aanleiding van de resultaten van dit onderzoek werd besloten de uitvoering van het monument te herzien in die zin dat de kubus voorzien zou worden van vier nieuwe messing wanden met daarop de namen van de omgekomenen, hun leeftijd, het adres waar zij in Den Haag woonachtig waren, de plaats van overlijden (veruit de meeste van de om het leven gekomen Sinti en Roma zijn in concentratiekampen vermoord) en de datum van overlijden. Het symbool van vlammen dat op twee van de vier platen is afgebeeld, kwam ook voor op platen die in 2006 waren bevestigd. Op de twee andere platen is een viool met strijkstok afgebeeld (de viool is het voor Sinti en Roma typerende instrument). Aan een van de zijden van het monument werd een langwerpige bronzen plaat gelegd met daarin de zin “WEILE MEER SINTI & ROMA HAM – OMDAT WIJ SINTI & ROMA ZIJN”. De herzieningswerkzaamheden werden uitgevoerd door MEESTERS IN. Omdat de tekst op de door Eric Claus ontworpen gedenkplaat achterhaald was, werd besloten de gedenkplaat aan hem terug te geven. Eric Claus stemde hiermee in.
Op 4 mei 2026 is het herziene monument onthuld en werden exemplaren verspreid van een herziene uitgave van de in 2021 door het Haags Gemeentearchief uitgegeven publicatie van Peter Jorna over het monument.(2)
(1) D66 Den Haag, 18 maart 2024, Omroep West, 31 maart 2024.
(2) Gemeente Den Haag, OCW1104/1013, 14 april 2026.
ADDENDUM: HET ZIGEUNERMONUMENT IN AMSTERDAM
Op 25 november 1978 heeft Koko Petalo, een Nederlandse Roma en belangenbehartiger van Roma en Sinti, bijgenaamd “zigeunerkoning”, het “Zigeunermonument Hel en Vuur” onthuld aan het Museumplein in Amsterdam. Dit monument, uitgevoerd in brons, was ontworpen door Heleen Levano, de levenspartner van Eric Claus. De gietkosten van het monument waren begroot op f 10.000,-; de kosten van de vervaardiging van de sokkel waren begroot op f 4.000,-. Een deel ervan zou bekostigd worden uit de opbrengst van de verkoop van een zilveren penning, ontworpen door Heleen Levano, en zilveren miniatuur-figuren, ontworpen door Eric Claus.(1)
(1) Peter Jorna: Het Zigeunermonument (LinkedIn).
Met dank aan:
– Roel Wijnants (melding veranderingen aan het Sinti en Roma monument, foto’s van het herziene monument en de plaquette die verwijst naar de plek aan de Bilderdijkstraat waar vroeger het hofje was)