Naamvariant: “Monument John Derk”
Beeldhouwer: Eric Claus
Materiaal: brons
Rand Bethlehemkerkplein, Zwolle (sinds 1999)
Onthuld op 7 mei 1985 in het midden van het Bethlehemkerkplein, Zwolle
__________
__________
__________
__________
“Joan Derk van der Capellen tot den Pol”, 1985
collectie Historisch Centrum Overijssel, foto: J.P. de Koning, Creative Commons CC BY 4.0
gedenkpenning 200e sterfdag Joan Derk van der Capellen tot den Pol (Eric Claus, 1984)
foto’s: Bert Willemsen, MA Shops Muntmarkt (https://www.ma-shops.nl/muntmarkt/)
EEN GRAFMONUMENT VOOR JOAN DERK VAN DER CAPELLEN TOT DEN POL
In 1784 is Joan Derk van der Capellen tot den Pol, bekend vanwege zijn pamflet “Aan het Volk van Nederland”, in Zwolle overleden. In 1785 gaven een Amsterdams comité van vooraanstaande patriotten en vrienden van Van der Capellen aan Giuseppe Ceracchi (Rome, 4 juli 1751 – Parijs, 30 januari 1801), bekend om zijn beelden van prominente personen, opdracht een uit marmer gemaakt grafmonument voor Van der Capellen te vervaardigen, dat zou moeten worden geplaatst in de Grote Kerk in Zwolle. Het monument bestond uit een beeld van Van der Capellen, uitgebeeld als Romeins senator, beelden van vrouwenfiguren die Vrouwe Justitia en Vrouwe Overijssel voorstelden en een beeld van de Nederlandse leeuw, een bundel pijlen dragend die symbool zijn voor de Nederlandse provincies.
De stoffelijke resten van Van der Capellen en zijn echtgenote werden in 1786 bijgezet in een voorlopig familiegraf in Gorssel. De beelden, vervaardigd in Italië, waren in 1787 voltooid, het jaar waarin in Nederland de patriotten het veld moesten ruimen voor de prinsgezinden, die niet gesteld waren op Van der Capellen. Het monument bleef in Italië daar uiteindelijk te belanden in de tuin van museum Pietro Canonica in Rome.
De weerstand tegen Van der Capellen leidde er in 1787 toe dat de familie van Van der Capellen diens stoffelijke resten en die van zijn echtgenote in het geheim elders lieten herbegraven. Het voorlopig familiegraf werd door onbekenden in 1788 opgeblazen.
EEN STANDBEELD VOOR JOAN DERK VAN DER CAPELLEN TOT DEN POL
Lange tijd was het enige gedenkteken in Zwolle voor Van der Capellen een plaquette aan de gevel van het huis aan de Bloemendalstraat 12, waar hij was overleden. De plaquette was ontworpen in 1908 in opdracht van de Holland Society in New York, als blijk van erkenning voor de steun van Van der Capellen tijdens de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783). Van der Capellen was een van de grote voorvechters van de onafhankelijkheid en de democratie van de toenmalige Britse koloniën in Noord-Amerika.
Tussen 1960 en 1980 werd een aantal malen vergeefs geprobeerd het monument dat Ceracchi had ontworpen, naar Zwolle over te brengen.
Op 10 september 1981 werd bekend dat de Vereeniging tot beoefening van Overijsselsch Regt en Geschiedenis bij Gedeputeerde Staten Overijssel een plan had ingediend om een standbeeld van Van der Capellen te ontwerpen, dat onthuld zou moeten worden in 1984, het 200e sterfjaar van Van der Capellen. Op 11 februari 1982 werd bekend dat Gedeputeerde Staten had aangegeven hiervoor geen geld beschikbaar te hebben. De Vereeniging moest het langs andere weg proberen. In maart 1983 presenteerde de Vereeniging een nieuw plan. Er was inmiddels een werkgroep opgericht, de werkgroep kunstopdracht beeld. Eén van de leden was Gerhard Fliehe Boeschoten (Kunst en Cultuur Overijssel, Doorn, 10 maart 1946 – Hattem, 9 juli 2016). Omdat er van rijkswege geen subsidie kwam, moest het plan sterk worden versoberd. Gerhard Fliehe Boeschoten benaderde Eric Claus met de vraag of van het ontwerp-standbeeld van Van der Capellen dat Eric Claus op eigen initiatief had gemaakt, een grote gieting in brons kon worden vervaardigd. Naar aanleiding van een opmerking in een column van Hugo Brandt Corstius (Eindhoven, 29 augustus 1935 – Amsterdam, 28 februari 2014) dat er voor Van der Capellen nooit een standbeeld was opgericht, had Eric Claus zich verdiept in het leven en werk van Van der Capellen en een beeld van hem ontworpen. Voor het vervaardigen van de grote bronzen gieting bracht Eric Claus vrijwel niets in rekening, zodat alleen de overige kosten die aan het beeld waren verbonden, ter grootte van f 30.000,-, gefinancierd moesten worden
Op 14 september 1983 werd bekend dat de Culturele Raad Overijssel het initiatief had genomen voor een nationale herdenking in 1984 van de 200e sterfdag van Van der Capellen. In Zwolle zouden diverse activiteiten plaatsvinden waaronder een grote expositie in het Provinciaal Overijssels Museum. Op 6 juni, de sterfdag van Van der Capellen, zou een herdenkingsplechtigheid worden gehouden en zouden in heel Overijssel de kerkklokken worden geluid. Er zouden ook andere activiteiten worden georganiseerd. De herdenkingsplannen riepen her en der weerstand op. In een tijd waarin veel werd bezuinigd, vonden sommigen de plannen te duur. Anderen stelden kanttekeningen vanwege de onbekendheid van Van der Capellen. Op 10 oktober 1983 besloot de gemeenteraad van Zwolle geen subsidie beschikbaar te stellen voor de activiteiten.
Op 2 mei 1984 werd in de vergadering van de gemeenteraad van Zwolle het voorstel van het gemeentebestuur besproken om de vervaardiging van het standbeeld van Van der Capellen te subsidiëren met een bedrag van f 15.000,-. Volgens het gemeentebestuur kon het standbeeld bijdragen aan de rehabilitatie van Van der Capellen, die bij het grote publiek in de vergetelheid was geraakt ondanks zijn verdiensten voor de Nederlandse democratie, de vrijheid van drukpers en de gelijke rechten van godsdienstige minderheden. Het standbeeld zou kunnen worden geplaatst op het kort ervoor opgeknapte Bethlehemkerkplein. Dit plein lag in de buurt van de woning aan de Bloemendalstraat 12, waar Van der Capellen was overleden. Een andere mogelijkheid was plaatsing op een plein in Zwolle-Zuid dat naar Van der Capellen zou worden vernoemd. In de voorgaande maanden hadden een afvaardiging van de initiatiefnemers, een afvaardiging van het gemeentebestuur en Eric Claus een aantal plekken in ogenschouw genomen waar het beeld geplaatst zou kunnen worden, onder gebruikmaking van een kartonnen proefmodel van “Joan Derk van der Capellen tot den Pol”. De keuze viel op het Bethlehemkerkplein.
Het voorstel van het gemeentebestuur riep uiteenlopende reacties op. De D66-fractie was voorstander van een standbeeld van Van der Capellen in het centrum van Zwolle. Naar haar mening had de gemeente Zwolle nalatig geweest in het oprichten van een gedenkteken voor Van der Capellen. De GPV-fractie was geen voorstander. Deze fractie twijfelde aan de politieke verdiensten van Van der Capellen vanwege zijn burgerlijke ongehoorzaamheid en zijn band met de patriotten (die tegen het Huis van Oranje waren) en vond een standbeeld van Van de Capellen ongepast. Andere fracties vonden een kunstwerk te duur en hechtten meer waarde aan het bekendheid geven aan de ideeën van Van der Capellen.
De gemeenteraad van Zwolle nam het voorstel van het gemeentebestuur (subsidie f 15.000,-) aan met twintig stemmen voor en dertien stemmen tegen. Een in Zwolle gevestigde bank doneerde f 5.000,-. Het resterende bedrag werd verworven via inzamelingen.
Op 5 juni 1984, daags voor de herdenking van de 200e sterfdag van Van der Capellen, werd bekend dat het standbeeld op 8 september zou worden onthuld. Op die dag zou Van der Capellen “meer officieel worden herdacht”.
DE ONTHULLING
In juli 1984 was “Joan Derk van der Capellen tot den Pol” gereed. Het beeld zou op 8 september 1984 worden onthuld op het Bethlehemkerkplein, ter afsluiting van het programma rond de 200e sterfdag van Van der Capellen. Die dag zou Rudolphus Franciscus Marie (Ruud) Lubbers, minister-president van het kabinet Lubbers-I, in het Provinciaal Overijssels Museum in Zwolle de tentoonstelling over Van der Capellen openen.
De onthulling moest worden uitgesteld. Gemeentelijke instanties konden het niet eens worden over waar het beeld zou worden geplaatst. De initiatiefnemers en het gemeentebestuur stonden plaatsing voor op het Bethlehemkerkplein. De marktcommissie van de gemeente Zwolle tekende hiertegen bezwaar aan; de plaatsing zou ten koste gaan van een aantal marktkramen. Een van de wethouders vreesde dat graafwerkzaamheden ten behoeve van de plaatsing gepaard zou gaan met schade aan elektriciteitskabels, telefoonkabels, gasleidingen en/of waterleidingen.
Als alternatief werd plaatsing voorgesteld in een nog te bouwen winkelcentrum dat naar Van der Capellen zou worden vernoemd. Dit alternatief vond geen weerklank. Daarbij kwam dat Eric Claus het ontwerp van het beeld had afgestemd op de kleinschaligheid van de binnenstad van Zwolle.
In afwachting van plaatsing was “Joan Derk van der Capellen tot den Pol” opgesteld in de tuin van het Provinciaal Overijssels Museum. In een interview, gepubliceerd in de editie van 18 mei 1985 van het dagblad Trouw, gaf Eric Claus aan er geen moeite mee te hebben als het beeld daar zou blijven staan. Op het Bethlehemkerkplein zou het door marktkramen en geparkeerde auto’s aan het oog onttrokken kunnen worden, om nog maar te zwijgen van de kans dat het beeld als bijnaam “De bonnenschrijver” of “De parkeerwachter” zou krijgen, waardoor de betekenis ervan verloren zou gaan. De initiatiefnemers hielden – met succes – vast aan plaatsing op het Bethlehemkerkplein.
Op 7 mei 1985 wordt “Joan Derk van der Capellen tot den Pol” onthuld, in het midden van het Bethlehemkerkplein, en overgedragen aan de gemeente Zwolle, waardoor de gemeente Zwolle eigenaar werd van het beeld.
“Joan Derk van der Capellen tot den Pol” toont Van der Capellen, schrijvend aan “Aan het Volk van Nederland”. Op de voorzijde van het voetstuk is de naam JOAN DERK VAN DER CAPELLEN vermeld, zijn geboortejaar 1741 en zijn overlijdensjaar 1784. De ogen van het beeld zijn geweerlopen; een zinspeling van Eric Claus op het strijdbare karakter van het pamflet dat Van der Capellen had geschreven. Eric Claus had in laatste instantie nog het plan om in de sokkel korte, kernachtige uitspraken uit “Aan het Volk van Nederland” te graveren zodat de mensen die het beeld zien, iets te lezen hebben dat hen tot nadenken stemt. Dit plan is niet uitgevoerd.
VERPLAATSING NAAR DE RAND VAN HET BETHLEHEMKERKPLEIN
In de maanden na de plaatsing en onthulling van “Joan Derk van der Capellen tot den Pol” ontstonden bezwaren tegen de plaatsing op het Bethlehemkerkplein. In maart 1986 gaf de Zwolse Historische Vereniging te kennen dat het standbeeld door auto’s die eromheen waren geparkeerd, aan het oog onttrokken werd. De Zwolse Historische Vereniging en de Vrienden Van de Stad Zwolle stelden voor het beeld naar de Goudsteeg te verplaatsen, tegenover het huis van Van der Capellen aan de Bloemendalstraat. Aan dit voorstel werd geen gehoor gegeven.
Tijdens de kerstdagen van 1986 werd “Joan Derk van der Capellen tot den Pol” aangereden. Naar aanleiding hiervan werden rondom het beeld paaltjes geplaatst.
In 1999 werd het Bethlehemkerkplein autovrij gemaakt en opnieuw bestraat. “Joan Derk van der Capellen tot den Pol” werd verplaatst naar een plek aan de rand van het Bethlehemkerkplein, voor een muur van de Bethlehemkerk.
GEDENKPENNING
Ter gelegenheid van de 200e sterfdag in 1984 van Joan Derk van der Capellen tot den Pol heeft Eric Claus een messing penning ontworpen. Op de voorzijde van de penning is het door Eric Claus ontworpen beeld van Van der Capellen afgebeeld met de tekst JOAN DERK. Bovenaan de keerzijde staat de tekst 1784-1984 DEMOCRATISERING 200 JAAR NA JOAN DERK. In het vel papier is de titel Aan het Volk van Nederland gegraveerd.
2011: STANDBEELD JAN WILLEM RACER
In 2010 werd Eric Claus benaderd door Gerhard Fliehe Boeschoten met de vraag of hij een standbeeld zou kunnen ontwerpen van mr. Jan Willem Racer (Delden, 1 juni 1736 – Oldenzaal, 2 oktober 1816), die Van der Pol had geholpen in diens strijd om de drostendienst in Overijssel afgeschaft te krijgen en die men in Oldenzaal aan de vergetelheid wilde ontrukken. Het door Eric Claus ontworpen beeld Jan Willem Racer is op 29 april 2011 onthuld in Oldenzaal, nabij het J.W. Racerhuis. Het vierkante klinkerveld waarin het beeld is geplaatst en de driehoekige stenen op de hoeken zijn eveneens ontworpen door Eric Claus.
Bronnen:
– De Stentor, 23 oktober 2010
– Een eigentijds verleden
– Gemeente Zwolle: Informatienota voor de raad, 14 december 2021
– https://romenieuws.wordpress.com/2016/02/09/een-grafmonument-verstopt-in-een-achtertuin/
– Trouw, 10 september 1981, 11 februari 1982, 16 mei 1984, 5 juni 1984, 12 september 1984 en 18 maart 1985
– https://stadsavontuurzutphen.nl
– https://www.archieven.nl/nl/
– https://www.ma-shops.nl/muntmarkt
Met dank aan:
– Eric Claus
– Bert Willemsen, MA Shops Muntmarkt (https://www.ma-shops.nl/muntmarkt/)
Joan Derk van der Capellen tot den Pol (Tiel, 2 november 1741- Zwolle, 6 juni 1784): politicus en edelman. Van der Capellen tot den Pol was de grondlegger van het patriottisme, in gang gezet door zijn op 25-26 september 1781 anoniem verschenen pamflet “Aan het Volk van Nederland”, waarin hij de corruptheid van de regenten aanklaagde en het zwakke beleid van prins Willem V.
Bron en verdere informatie:
– https://nl.wikipedia.org/wiki/Joan_Derk_van_der_Capellen_tot_den_Pol