Beeldhouwer: Pieter d’Hont
Materiaal: Franse kalksteen
Nachtegaalstraat, Utrecht, zijgevel Maliesingel 2 (sinds 4 mei 2024)
Onthuld op 22 mei 1946 in de vergaderzaal van de Kamer van Koophandel en Fabrieken Utrecht, Maliesingel 2, Utrecht
__________
.
22 NOVEMBER 1944: DUITSE INVAL IN KAMER VAN KOOPHANDEL EN FABRIEKEN, UTRECHT
“Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” herinnert aan de inval op 22 november 1944 in het gebouw van de Kamer van Koophandel en Fabrieken Utrecht, gevestigd aan de Maliesingel 2 in Utrecht. In het gebouw waren gewestelijke commandanten en districtscommandanten van de Binnenlandse Strijdkrachten in Utrecht bijeengekomen voor een vergadering. In de dagen voor 22 november 1944 was een koerierster gearresteerd die een briefje bij zich droeg waarop deze vergadering was aangekondigd. De Duitsers wisten te achterhalen waar in Utrecht deze vergadering zou plaatsvinden.(1)
Bij de inval werden zeven verzetslieden gearresteerd die zich in de kelder van het gebouw hadden verscholen: jhr. ir. Christiaan van Holthe, lid van de OD (Den Haag, 19 december 1903 – Ravensbrück, 17 april 1945), ir. Albert Ferdinand Krikke, commandant Gewest 8 BS (Oudehaske, 5 januari 1910 – Rottenburg-Unterstadt, 23 mei 1945), Seerp Postma, verzetsman (Bedum, 27 september 1921 – Apeldoorn, 2 december 1944), mr. dr. D.A. Roeterink (secretaris van de Kamer van Koophandel en Fabrieken in Utrecht), Jakob Vos, verzetsman (Huizen, 14 maart 1884 – Apeldoorn, 2 december 1944), Gerrit Westdijk, lid van de OD (Utrecht, 19 augustus 1913 – Apeldoorn, 2 december 1944) en Johannes van Zanten, leider van de KP (Culemborg, 1 juni 1911 – Apeldoorn, 2 december 1944). Zij werden door de Duitsers ter plekke gemarteld om zoveel mogelijk informatie los te krijgen en werden daarna overgebracht naar de Koning Willem III kazerne in Apeldoorn. Allen vonden de dood; Postma, Vos, Westdijk en Van Zanten werden in Apeldoorn op 2 december 1944 gefusilleerd.(2) Twee andere verzetslieden, Maarten Cieremans en een man, aangeduid met de naam “Ome Jan”, wisten te ontsnappen via het dak.
Terzijde: 22 november 1944 was een dag van grootschalige Duitse acties tegen het Nederlands verzet. Die dag werden ook in Apeldoorn, Diever en Noordwolde verzetsmensen gearresteerd.
ONTWERP EN PLAATSING VAN “GEDENKSTEEN TWEEDE WERELDOORLOG”
Na de bevrijding werd op initiatief van een zekere heer Woordman een comité opgericht voor het plaatsen van een gedenkteken. De opdracht om een gedenkteken te ontwerpen werd gegeven aan Pieter d’Hont. Hij ontwierp een gedenksteen. In de middag van 22 november 1946 werd de gedenksteen in aanwezigheid van hen die de inval hadden overleefd en van nabestaanden van de omgekomen verzetslieden overgedragen aan dr. Frederik Hendrik Fentener van Vlissingen (Amsterdam, 20 juli 1882 – Vught, 30 juli 1962), voorzitter van de Kamer van Koophandel en Fabrieken in Utrecht, en Johannes Reinders (Arnhem, 1 mei 1900 – Amsterdam, 26 november 1954) de secretaris van de Kamer van Koophandel en Fabrieken in Utrecht. De gedenksteen werd onthuld door Reinders. Mr. Jacob Hendrik Baron des Tombe, voormalig gewestelijk commandant OD Utrecht (De Bilt, 6 augustus 1904 – Utrecht, 5 augustus 1989), woordvoerder van het comité, hield bij de overhandiging een toespraak. In zijn dankwoord zei dr. Fentener van Vlissingen dat hij de gedenksteen graag aanvaardde omdat zo de herinnering levend blijft aan hen die de fakkel van onze vrijheid brandende hebben gehouden. Ir. F.M. Roeterink, familie van de omgekomen secretaris van de Kamer van Koophandel en Fabrieken Utrecht, sprak zijn dank uit richting het comité.(3)
“Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” is vervaardigd uit Franse kalksteen.(4) Aan de linker bovenzijde staat verticaal de datum 22 NOV, aan de rechterbovenzijde het jaartal 1944. De gebroken, dode mansfiguur met gebroken mes staat symbool voor de omgekomen verzetsmensen. Aan de onderzijde zijn hun namen vermeld.
“Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” werd geplaatst in de vergaderzaal van de Kamer van Koophandel en Fabrieken in Utrecht.
VERPLAATSING EN HERPLAATSING
In 1976 verhuisde de Kamer van Koophandel en Fabrieken Utrecht naar een deel van de nieuwbouw van de Nederlandse Bank aan de Waterstraat nr. 47 te Utrecht.(5) “Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” verhuisde mee en werd in de vergaderzaal gehangen van het Algemeen Bestuur. Bij de verhuizing van de Kamer van Koophandel en Fabrieken Utrecht naar de Jacobsstraat 300 in Utrecht werd “Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” in opslag genomen.(6)
In 2023 heeft de Kamer van Koophandel en Fabrieken Utrecht de gedenksteen aan de gemeente Utrecht geschonken. Besloten werd de gedenksteen te plaatsen in de zijgevel van het vroegere gebouw van de Kamer van Koophandel en Fabrieken Utrecht aan de Maliesingel.(7)
Op 4 mei 2024 (4 mei: jaarlijkse Nationale Dodenherking) hebben medewerkers van de Werkgroep Directe Voorzieningen van de gemeente Utrecht “Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” ceremonieel in de zijgevel van het gebouw aan de Maliesingel geplaatst.(8) Het programma rond de onthulling begon om 12.00 uur. De genodigden en belangstellenden werden verwelkomd door Fred Nuwenhuis (Werkgroep Directe Voorzieningen gemeente Utrecht). Voorafgaand aan de onthulling werden toespraken gehouden door Rachel Streefland, wethouder in Utrecht, die in haar portefeuille onder andere erfgoed heeft, en Tom van Splunter, adviseur adviseur Digitaal Informatie en Archiefbeheer Kamer van Koophandel. “Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” werd onthuld door Minka Cieremans, weduwe van Maarten Cieremans, Albert Roeterink, kleinzoon van mr. dr. D.A. Roeterink, Rachel Streefland en Tom van Splunter. Er werd gelegenheid geboden bloemen bij de gedenksteen te leggen. In de Hekmanzaal in de nabijgelegen Stadsschouwburg gaf Niels Bokhove, auteur en filosoof, een presentatie over de inval, over wat eraan vooraf ging en over een bevrijdingspoging van de gearresteerde verzetsmannen die mislukte. Na een informeel samenzijn werd het onthullingsprogramma afgesloten.(9)
Onder “Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” is een tegel geplaatst met tekst en een QR-code die naar verdere informatie over de gedenksteen leidt.
DE NAAM “GEDENKSTEEN TWEEDE WERELDOORLOG”
De naam “Gedenksteen Tweede Wereldoorlog” is vermeld op pagina 113 in Beeldhouwer Pieter d’Hont – Leven en werk 1917-1997 (Utrecht, 1999). Waarom Pieter d’Hont aan de gedenksteen deze naam heeft gegeven en niet een naam waarin wordt verwezen naar de gebeurtenissen op 22 november 1944, is mij niet duidelijk.
Noten
(1) Aangaande de inval doen twee data de ronde: 22 november 1944 en 23 november 1944. De juiste datum is 22 november 1944. Deze datum wordt onder andere aangehouden op https://www.4en5mei.nl, waarop tal van oorlogsmonumenten worden besproken, in artikelen in Algemeen Handelsblad, 23 november 1946 en Nieuw Utrechtsch dagblad, 23 november 1946 en door Niels Bokhove in zijn presentatie “De noodlottige inval in de Kamer van Koophandel Utrecht, 22 november 1944”, gehouden bij de onthulling op 4 mei 2024 van de herplaatste gedenksteen.
In Het Parool, 24 november 1944 en in artikelen op https://oud-utrecht.nl en https://www.nieuws030.nl, 3 mei 2024 is de inval gedateerd op 23 november 1944. Dit is niet juist. In het artikel op https://www.nieuws030.nl, 4 mei 2024 over de onthulling van de gedenksteen is 22 november 1944 aangehouden als datum van de inval.
(2) Op 22 november 1944 werden in Apeldoorn vijftien kopstukken van het verzet gevangen gezet in de Koning Willem III kazerne. Op 28 november 1944 werd een bevrijdingspoging ondernomen. Deze mislukte. Als represaille werden op 2 december 1944 in de Koning Willem III kazerne een Amerikaanse piloot gefusilleerd en elf verzetsstrijders, waaronder Postma, Vos, Westdijk en Van Zanten. Ter nagedachtenis aan de gefusilleerden werd op 2 december 1946 het “Keienmonument” onthuld. Op 22 november 1944 was ook de echtgenote van Jakob Vos gearresteerd en overgebracht naar de Koning Willem III kazerne (https://muizenest.nl).
(3) Algemeen Handelsblad, 23 november 1946, Nieuw Utrechtsch dagblad, 23 november 1946, https://www.4en5mei.nl.
(4) Beeldhouwer Pieter d’Hont – Leven en werk 1917-1997 (Utrecht, 1999, p.113). In dit boek is de vervaardiging van de gedenksteen gedateerd op 1949. Dit is niet juist. In Algemeen Handelsblad, 23 november 1946 is geschreven over een marmeren plaat met een bronzen mansfiguur. Ook dit is niet juist.
(5) Het Utrechts Archief.
(6) Mededeling Tom van Splunter, adviseur Digitaal Informatie en Archiefbeheer Kamer van Koophandel.
(7) https://oud-utrecht.nl.
(8) https://www.nieuws030.nl, 3 mei 2024.
(9) https://oud-utrecht.nl.