Beeldhouwer: Toon Grassens
Materialen:
– beeld: brons (Bronsgieterij Atelier80, Druten)
– sokkel: graniet
Replica van het gelijknamige beeld (Bentheimer zandsteen), ontworpen in 1912/13 door Louis Vreugde
Julianaplein, Den Bosch
Onthuld op 5 oktober 2003
__________
__________
__________
__________
 |  |
klei-ontwerp “Vaas van Vreugde” (mei 1912)
foto’s: Pierre Weijnen, Erfgoed ‘s-Hertogenbosch, nrs. 0071681 en 0071682
HET ORIGINEEL (LOUIS VREUGDE, BENTHEIMER ZANDSTEEN)
april 1912: initiatief en opdracht
Louis Vreugde heeft “Vaas van Vreugde” ontworpen op initiatief en in opdracht van de vereniging ‘s-Hertogenbosch Belang, opgericht tot welvaart en vooruitgang van de stad Den Bosch, ter gelegenheid van haar 12 1/2 jarig bestaan.(1)
Op 20 mei 1912 werd bericht dat Vreugde opdracht had gekregen een monumentale vaas te ontwerpen, die geplaatst zou moeten worden op een van de openbare pleinen in het nieuwe stadsgedeelte van Den Bosch, waar in 1913 feestelijkheden zouden plaatsvinden ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de Koninklijke Teeken- en Schilderschool. De vaas zou allegorische voorstellingen tonen met betrekking tot dit feit. Het ontwerp dat Vreugde had gemaakt, was reeds goedgekeurd.(2)
De editie van 22 mei 1912 van De Provinciale Noordbrabantsche en ‘s-Hertogenbossche Courant bevatte een artikel waarin werd bericht dat in beginsel besloten was de vaas aan te bieden aan het gemeentebestuur van Den Bosch en dat de aanleiding voor de vervaardiging niet het 100-jarig bestaan was van de Koninklijke Teeken- en Schilderschool, maar het 12 1/2 jarig bestaan van ‘s-Hertogenbosch Belang.(3)
De gunning aan Louis Vreugde leidde tot protesten. Op 25 mei 1912 werd een brief gepubliceerd van de kerkschilder Joh. Kuijpers, lid van ‘s-Hertogenbosch Belang en de ‘s-Hertogenbossche Patroonsvereeniging. Opkomend voor de belangen van Bossche beeldend kunstenaars vond hij het kwalijk dat ‘s-Hertogenbosch Belang, die in Bossche kranten de inwoners van Den Bosch had opgeroepen hun inkopen in Den Bosch te doen, de opdracht had gegund aan een beeldend kunstenaar die niet in Den Bosch werkzaam was. In zijn ogen was dit een klap in het gezicht van de in Den Bosch werkzame beeldend kunstenaars.(4) Op 31 mei 1912 werd een antwoord gepubliceerd, gedateerd op 29 mei 1912, van Jac. A. Goossens, beeldhouwer en docent boetseren, werkzaam in Den Bosch. Goossens gaf aan dat ‘s-Hertogenbosch Belang hem in april 1912 had benaderd een ontwerp te maken. Wegens drukke werkzaamheden had hij de opdracht niet kunnen aanvaarden en had hij ‘s-Hertogenbosch Belang aanbevolen zich te wenden tot Vreugde, oud-inwoner van Den Bosch en oud-leerling van de Bossche Koninklijke School voor nuttige en beeldende kunsten. Goossens had veel respect voor de artistieke kwaliteiten van Vreugde.(5)
(1) ‘s-Hertogenbosch Belang was een voorloper van de VVV (https://www.bossche-encyclopedie.nl).
(2) Het Vaderland, 20 mei 1912.
(3) Provinciale Noordbrabantsche en ‘s-Hertogenbossche Courant, 22 mei 1912.
(4) Provinciale Noordbrabantsche en ‘s-Hertogenbossche Courant, 25 mei 1912. Louis Vreugde was werkzaam in Haarlem. Volgens dagblad De Tijd had de gunning aan Vreugde geleid tot een storm van kritiek, gepubliceerd in groot aantal Bossche kranten (De Tijd, 29 mei 1912).
(5) Provinciale Noordbrabantsche en ‘s-Hertogenbossche Courant, 31 mei 1912.
eind mei 1912: ontwerp in klei
Op 29 mei 1912 werd een kleimodel van de vaas aangeboden aan het gemeentebestuur van Den Bosch en in het stadhuis tentoongesteld ten behoeve van de leden van de gemeenteraad van Den Bosch. In De Tijd (29 mei 1912) en De Amsterdammer (30 mei 1912) is hierover verslag gedaan.(1) In de verslagen is geschreven over allegorische uitbeeldingen op de wand van de vaas van drie citaten uit Die chronicke van der vermaerder ende vromer stad van ‘Tsertogenbosch [..] (Albertus Cuperinus):
- DAT VOLCK VAN DEN BOSCH IS SEER STRIJDBAER ENDE MOEDICH TEGEN SIJN VIJANDEN (2)
- GROOTE CHARITATE EN MEELIJDENDE BERMHERTICHEYT THONEN SIJ DEN ERMEN EN GEBRECKELICKE MENSCHEN (3)
- SIJ SIJN SEER NEERSTICH OM HAER BROOT TE WINNEN SIJ DOEN HAER KINDEREN VAN JONCX OP EEN AMBACHT LEREN SCHOLEN GAEN OF LEEREN COMENSCHAPPEN (4)
Volgens De Tijd is de spreuk “Dat volck van Den Bosch […]” uitgebeeld in het tafereel waarin een lid van de Jonge Voetboog te zien is die, op zijn terugweg van Brin-le-comte, waar de Bosschenaren de overwinning behaalden, een koperen luster draagt die nog te zien is in de Sint-Janskathedraal in Den Bosch.(5) In het klei-ontwerp grenst dit tafereel aan de uitbeelding van de gebrekkige oude man. Volgens De Amsterdammer toont dit tafereel een krijgsman die zich ter verdediging stelt.
In beide verslagen is geschreven dat in het tafereel waarin een gebrekkige oude man verzorgd wordt door een jonge vrouw, de spreuk “Groote charitate […]” is uitgebeeld. In het klei-ontwerp is dit tafereel aangebracht op de voorzijde van de vaas.
In beide verslagen is geschreven dat in het tafereel waarin een moeder, gezeten aan een spinnewiel, haar kind het spinnen leert, de spreuk “Sij sijn seer neerstich […]” is uitgebeeld. In het klei-ontwerp grenst dit tafereel aan de uitbeelding van de jonge vrouw die de gebrekkige man verzorgt.
Uit de verslagen in De Tijd en De Amsterdammer blijkt niet waar de tekst van de spreuken zou worden aangebracht. In De Tijd is geschreven dat rondom het gemeentewapen van Den Bosch verschillende kwartieren waren aangelegd, waarin getuigenis zou worden afgelegd over de roemrijke geschiedenis van Den Bosch. In de voorzijde van de sokkel van het klei-model is het gemeentewapen van Den Bosch aangebracht, aan weerszijden gesteund door twee staande figuren met naast deze figuren krabbels. Misschien markeren deze krabbels de plaats van de drie spreuken van Cuperinus. Op de andere zijden van de sokkel zijn geen krabbels aangebracht. In de gehele rand onder de figuren zijn schuine strepen aangebracht. Misschien markeren deze strepen de plaats van de tekst van de spreuken.
In De Amsterdammer is geschreven dat onder het gemeentewapen de opdracht is aangebracht van ‘s-Hertogenbosch Belang aan de gemeente Den Bosch. In De Tijd is deze opdracht als volgt verwoord: “Ten jare 1913 bood ’s Hertogenbosch Belang aan de gemeente deze vaas aan bij het 12 1/2 jarig bestaan der vereeniging”. Deze verwoording kan erop wijzen dat ‘s-Hertogenbosch Belang het voornemen had om de vaas in 1913 te plaatsen.
(1) De Tijd, 29 mei 1912; De Amsterdammer, 30 mei 1912.
(2) https://www.dbnl.org/tekst/herm003verz01_01/herm003verz01_01.pdf, p.62/842.
(3) https://www.dbnl.org/tekst/herm003verz01_01/herm003verz01_01.pdf, p.63/842.
(4) https://www.dbnl.org/tekst/herm003verz01_01/herm003verz01_01.pdf, p.64/842.
(5) Jonge Voetboog (Jonge Schutse, opgericht omstreeks 1424): één van de vier Bossche schutterijen (https://www.bossche-encyclopedie.nl). Brin-le-comte (Braine-le-comte): ‘s-Gravenbrakel, in 1424 belegerd, ingenomen en geplunderd door troepen onder bevel van Jan IV, hertog van Brabant en Limburg (https://nl.wikipedia.org).
juni 1912: plaatsingsperikelen
Eind mei 1912 stond nog niet vast waar de vaas zou worden geplaatst. Volgens De Tijd waren een aantal mensen voorstander van plaatsing op het Stationsplein; anderen waren van mening dat de vaas afbreuk zou doen aan de architectuur van het Stationsplein. Na de officiële aanvaarding van de vaas zou hierover een beslissing moeten worden genomen.(1)
Op 5 juni 1912 werd bericht dat de gemeenteraad van Den Bosch nog geen besluit had genomen over het aanvaarden van de vaas. ‘s-Hertogenbosch Belang had als voorwaarde gesteld dat de vaas zou worden geplaatst in een perk voor het station van Den Bosch. In reactie hierop stelde de gemeenteraad dat een maquette moest worden vervaardigd die op verschillende plekken geplaatst zou moeten worden, zodat de meest geschikte plek kon worden gekozen.(2)
Volgens het artikel “Vaas van Vreugde – Een verdwenen monument?” (1999) had het gemeentebestuur, dat om redenen van architectuur geen voorstander was van plaatsing op het Stationsplein, voorgesteld de vaas op het Julianaplein te plaatsen. Eén van de raadsleden was voorstander van plaatsing in het perk (een rozenperk) op het Stationsplein. Hij wist zich gesteund door Eduard Cuypers, de architect van het station. Een ander raadslid stelde voor dat een gipsmodel moest uitwijzen hoe de plaatsing op het Stationsplein zou uitvallen. Dit voorstel werd gesteund door Louis Vreugde. ‘s-Hertogenbosch Belang bleef vasthouden aan haar voorwaarde dat de vaas in het rozenperk op het Stationsplein zou worden geplaatst. Indien gewenst, kon de vorm van het rozenperk worden aangepast. Deze aanpassing heeft plaatsgevonden.(3)
Op 20 juni 1912 besloot de gemeenteraad met twaalf tegen acht stemmen de vaas te aanvaarden, ondanks de bezwaren die sommige raadsleden hadden tegen plaatsing voor het station.(4)
(1) De Tijd, 29 mei 1912.
(2) Nieuwe Hengeloosche Courant, 5 juni 1912.
(3) Vaas van Vreugde – Een verdwenen monument? (G.G. Kroon, Eddy Smits, 1999).
(4) Algemeen Handelsblad, 21 juni 1912.
de einduitvoering
Uit de geraadpleegde bronnen kan worden opgemaakt dat de zandstenen uitvoering van “Vaas van Vreugde” is vervaardigd aan de hand van een gipsmodel. Dit model is bewaard gebleven en in 1966 door de weduwe van Louis Vreugde aan de gemeente Den Bosch geschonken.(1)
Ten opzichte van het klei-ontwerp dat eind mei 1912 in het stadhuis van Den Bosch was geplaatst, is de einduitvoering gewijzigd. KIJKEN NAAR BEELDEN heeft niet kunnen achterhalen wie degene is geweest die de wijzigingen had opgedragen en met welke redenen.
Volgens een artikel in de editie van 14 april 1913 van het Algemeen Handelsblad over de onthulling van “Vaas van Vreugde” was er sprake van allegorische groepen die Liefdadigheid, Nijverheid, Vlijt en Strijdbaarheid uitbeeldden.(2) Anders gezegd: in de einduitvoering is geen sprake van drie maar van vier allegorische taferelen.
In de einduitvoering is aan de drie spreuken van Cuperinus een vierde spreuk toegevoegd:
- DOCH BLIJKT ONDER DIE BORGERS IN GEBOREN GETRAUWICHEIJT TOT HAREN NATURELIJCKEN LANDSHEER (3)
De vier spreuken zijn in de einduitvoering aangebracht op de brede rand onder de taferelen. Elke spreuk is gesplitst in drie delen. Deze drie delen zijn min of meer onder elkaar geplaatst. Aan het eind van ieder deel is een grote punt geplaatst, ter scheiding van het ernaast aangebrachte deel van de volgende spreuk:
- eerste regel:
GROOTE CHARITATE EN MEELIJDENDE * SIJ SIJN SEER NEERSTICH OM HAER BROOT TE WINNEN * DAT VOLCK VAN DEN BOSCH * DOCH BLIJCKT ONDER DIE BORGERS * - tweede regel:
BERMHERTICHEYT THONEN SIJ DEN * SIJ DOEN HAER KINDEREN VAN JONCX OP EEN AMBACHT * IS SEER STRIJDBAER ENDE * IN GEBOREN GETRAUWICHEIJT TOT * - derde regel:
ERMEN EN GEBRECKELICKE MENSCHEN * LEREN SCHOLEN GAEN OF LEEREN COMENSCHAPPEN * MOEDICH TEGEN SIJN VIJANDEN * HAEREN NATURELIJCKEN LANDSHEER *
Elke spreuk is min of meer onder het corresponderende tafereel geplaatst. De spreukdelen moeten verticaal worden gelezen om de spreuk te begrijpen. Zij kunnen niet horizontaal worden gelezen.
In de einduitvoering is de vaas, min of meer overeenkomstig het klei-ontwerp, zodanig op de sokkel geplaatst, dat de figuur van de gebrekkige oude man boven de opdracht staat die op de voorzijde van de sokkel is aangebracht.
In de einduitvoering is op de voorzijde van de sokkel het gemeentewapen van Den Bosch niet aangebracht, in tegenstelling tot het klei-ontwerp. De opdracht waarin is verwezen naar het 12 1/2 jarig jubileum van ‘s-Hertogenbosch Belang is vervangen door een opdracht waarin niet naar het jubileum is verwezen maar naar het jaar van plaatsing/onthulling:
- DE VEREENIGING S HERTOGENBOSCH BELANG AAN DE GEMEENTE S HERTOGENBOSCH ANNO 1913
(1) https://www.bossche-encyclopedie.nl.
(2) Algemeen Handelsblad, 14 april 1913. In deze editie van het Algemeen Handelsblad is de overdracht van de “Vaas van Vreugde” aan de gemeente Den Bosch gedateerd op 14 maart 1913. Deze datering is niet juist.
(3) https://www.dbnl.org/tekst/herm003verz01_01/herm003verz01_01.pdf, p.62/842.
april 1913: overdracht aan het gemeentebestuur van Den Bosch
Op 13 februari 1913 werd bericht dat de overdracht van de vaas aan het gemeentebestuur van Den Bosch op vermoedelijk 8 april 1913 zou plaatsvinden.(1)
Op 13 april 1913 werd de vaas onthuld en overgedragen aan het gemeentebestuur van Den Bosch. De vaas was voor het station in een rozenperk geplaatst. Als blijk van dank gaf mr. R.E. Tilman, voorzitter van ‘s-Hertogenbosch Belang, een lauwerkrans aan Louis Vreugde.(2)
Op latere foto’s in het archief van Erfgoed ‘s-Hertogenbosch is te zien dat in de vaas beplanting is aangebracht.
(1) Provinciale Geldersche en Nijmeegsche Courant, 13 februari 1913.
(2) Het Vaderland, 14 april 1913.
DE REPLICA (TOON GRASSENS, BRONS)
1978: onherstelbare schade
In de loop der jaren werd het Bentheimer zandsteen waar “Vaas van Vreugde” van was gemaakt, door weer en wind meer en meer aangetast. In 1978 moest “Vaas van Vreugde” in opslag worden genomen vanwege een reconstructie van het Stationsplein. Bij het verplaatsen brak “Vaas van Vreugde” in enkele grote stukken. Deze brokstukken bleven enige tijd op het Stationsplein liggen alvorens te worden overgebracht naar Glaudemans Natuursteenindustrie BV, gevestigd in Den Bosch. Volgens de Rijksdienst voor Monumentenzorg was het mogelijk de brokstukken aan elkaar te lijmen; herplaatsing in de open lucht zou vanwege verdere aantasting van het zandsteen niet haalbaar zijn. Het zandsteen bleek te slecht van kwaliteit te zijn om te lijmen; het vervaardigen van een replica was te duur en tot overmaat van ramp ging Glaudemans Natuursteenindustrie BV enkele jaren later failliet. De brokstukken werden overgebracht naar de gemeentelijke kwekerij en later naar de gemeentelijke Bouwhistorische en Archeologische Dienst.(1)
(1) https://www.bossche-encyclopedie.nl.
1999-2002: initiatief voor een replica
In de 1990-er jaren ging de werkgroep “Het Kleine Monument”, opgericht door de Kring Vrienden van ‘s-Hertogenbosch, zich met de vaas bezighouden. Leden van de werkgroep gingen onder andere op zoek naar het gipsmodel dat de weduwe van Louis Vreugde in 1966 aan de gemeente Den Bosch had geschonken. Het was niet bekend waar het gipsmodel werd bewaard. In de editie van 27 mei 1999 van het Brabants Dagblad werd uitgebreid aandacht besteed aan de activiteiten van de werkgroep. De raadsgroepering Nestor in de persoon van Louis Neefs bracht de kwestie van het vervaardigen van een replica onder de aandacht van het gemeentebestuur van Den Bosch. De kosten waren geraamd op f 15.000,-. Aan een aantal beeldhouwers werd gevraagd een offerte op te stellen. In de besluitenlijst van 23 januari 2001 van het gemeentebestuur was vermeld dat voor het vervaardigen van een replica geen geld beschikbaar zou worden gesteld; het bedrag dat ermee was gemoeid werd te hoog geacht voor een kunstwerk van plaatselijk belang. Later is het gemeentebestuur op dit besluit teruggekomen. In de besluitenlijst van 17 september 2002 was vermeld dat het gemeentebestuur had besloten dat een replica zou worden vervaardigd, te plaatsen op het Julianaplein in Den Bosch.(1)
(1) https://www.bossche-encyclopedie.nl.
2002-2003: vervaardiging van de replica
Het gipsmodel van “Vaas van Vreugde”, dat als verloren werd beschouwd, werd na een tip aangetroffen op de zolder van De Moriaan, een gebouw aan de Markt in Den Bosch waarin de VVV van Den Bosch gevestigd is. Het model was in stukken gebroken.(1)
De gedachte was om op geleide van het gipsmodel een kunststenen replica te vervaardigen van het deel van de vaas waarop de allegorieën waren afgebeeld. Hiermee zou de beeldtaal van Louis Vreugde behouden blijven. Van de sokkel en van het bovendeel van de vaas zouden natuurstenen replica’s vervaardigd kunnen worden.(2) Uiteindelijk werd besloten om voor de replica van de vaas alleen gebruik te maken van brons.
De opdracht tot het vervaardigen van de replica van “Vaas van Vreugde” en de bijbehorende sokkel werd gegund aan Toon Grassens. Grassens en zijn assistenten maakten de in De Moriaan gevonden stukken van het gipsmodel tot één geheel en vervaardigden verder het bovendeel en het onderdeel van de vaas, zodat er een compleet model ontstond. Van dit model werd een wasmodel geboetseerd dat gebruikt werd voor de bronsgieting (cire perdue). Op de voorzijde van de nieuwe, granieten sokkel werd de tekst aangebracht die op de voorzijde stond van de sokkel die de vaas in 1913 aangemeten had gekregen.(3)
De teksten op het zandstenen beeld waren in de loop der jaren onleesbaar geraakt. Tegen het eind van de 1990-er jaren lukte het G.G. Kroon, betrokken bij de acties een replica vervaardigd te krijgen, de teksten te ontcijferen. Toon Grassens heeft over de teksten op de vaas geschreven dat ze zowel horizontaal als verticaal konden worden gelezen. Volgens hem hadden deze teksten als onderwerpen: strijd, liefdadigheid en barmhartigheid.(4)
Over de vier taferelen die op de vaas zijn uitgebeeld, heeft Toon Grassens gezegd dat er arbeid mee is uitgebeeld, scholing, verzorging en trouw aan God, koningin en vaderland.(5)
(1) https://www.bossche-encyclopedie.nl.
(2) https://www.bossche-encyclopedie.nl.
(3) Een verdwenen monument – Vaas van Vreugde (Harry Zwanenberg, Toon Grassens, 2003). In deze film is het gehele proces te zien van de vervaardiging door Toon Grassens en zijn assistenten van de bronzen replica van “Vaas van Vreugde”.
(4) Van klei tot brons – Toon Grassens (Gemert, 2020, p.97).
(5) Een verdwenen monument – Vaas van Vreugde (Harry Zwanenberg, Toon Grassens, 2003).
oktober 2003: onthulling replica
Op zondag 5 oktober 2003 werd “Vaas van Vreugde” om 12.00 uur onder grote publieke belangstelling onthuld in een perk op het Julianaplein, de plek die in 1912 de voorkeur had van het gemeentebestuur van Den Bosch. Onder de aanwezigen waren Catharina Messchaert, vriendin van de dochter van Louis Vreugde, en Julia Neefs, weduwe van Louis Neefs die in 1999 de vervaardiging van de replica aanhangig had gemaakt bij het Bossche gemeentebestuur. De onthullingshandeling bestond uit het weghalen van een grote witte doek die over de vaas was gehangen.(1)
Het gipsmodel werd geplaatst in de entreehal van het Groot Tuighuis, het gebouw waarin de afdeling Bouwhistorie, Archeologie en Monumenten is ondergebracht.(2)
Aan de voet van “Vaas van Vreugde” zijn spots geplaatst, waardoor de vaas in de avonduren verlicht is.
Op foto’s in het archief van Erfgoed ‘s-Hertogenbosch is te zien dat in de vaas beplanting is aangebracht.
(1) https://www.bastionoranje.nl.
(2) https://www.bossche-encyclopedie.nl.