Naamvariant: “Herdenkingsmonument”
Beeldhouwer: Toon Grassens
Materiaal: blanco castilla (wit graniet)
Tweede replica van het gelijknamige beeld, ontworpen in 1946/47 door Charles Eyck
Ridderplein, Gemert
Onthuld op 25 september 2001
__________
.
HET ORIGINELE MONUMENT (CHARLES EYCK, CHAMOTTEKLEI)
Toon Roelofs, fabrikant in Gemert van schorten, was tijdens de Tweede Wereldoorlog actief in het verzet. Hij was bevriend met een aantal kunstenaars, waaronder Charles Eyck. Na de Tweede Wereldoorlog werd Roelofs voorzitter van de afdeling Gemert van de Gemeenschap van Oud-Illegale Werkers. Op zijn initiatief werd het Comité Stichting Oorlogsmonument Gemert opgericht.(1)
Op 17 augustus 1946 werd bericht dat in het voorjaar van 1947 aan het Borretplein in Gemert (het latere Ridderplein) een oorlogsmonument zou worden opgericht, waaraan onder andere de beeldhouwer Charles Vos zou meewerken.(2)
Op 12 december 1946 werd in de raadsvergadering van de gemeente Gemert meegedeeld dat Charles Eyck opdracht had gekregen het oorlogsmonument te ontwerpen. De verwachting was dat het monument in mei 1947 kon worden geplaatst.(3)
Aanvankelijk had Charles Eyck een beeld van een ernstig gewonde ruiter op een steigerend paard willen ontwerpen. Tijdens het ontwerpen stortte het beeld in. In plaats daarvan ontwierp hij samen met Jack van Rijn een vrouwenfiguur, een Vredesmaagd uitbeeldend. Het beeld werd vervaardigd uit witbakkende chamotteklei.(4)
Op zondag 8 juni 1947 werd het oorlogsmonument onthuld aan het Borretplein, nabij het Kasteel van Hemert, waarin de Paters van de Heilige Geest gehuisvest waren. “Vredesmaagd” was geplaatst op een bakstenen sokkel met aan de voorzijde een kruis. De sokkel werd geflankeerd door lage muren met aan de uiteinden lage vierkante zuilen. Achter het monument hingen vlaggen van Nederland, Engeland en de Verenigde Staten halfstok. De onthullingshandeling bestond uit het weghalen van een grote Nederlandse vlag die voor het monument was gehangen.(5)
Het monument markeert het graf van twee mannen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in de gemeente Gemert waren omgekomen en twee inwoners van Gemert die elders waren gesneuveld.(6)
Na de onthulling werd in het klooster van de Paters van de Heilige Geest een afscheidsmaaltijd gehouden. Een zekere H. Leepman-van Hessen, die in de oorlogsjaren bij familie van een gesneuvelde Gemertse militair was ondergedoken, hield een toespraak. Tijdens zijn toespraak werd hij onwel en overleed hij ter plekke.(7)
(1) https://heemkundekringgemert.nl.
(2) Helmondsche Courant, 17 augustus 1946.
(3) Helmondsche Courant, 13 december 1946.
(4) Van klei tot brons – Toon Grassens (Gemert, 2020, 92-93); https://heemkundekringgemert.nl.
(5) https://onsgemertbakel.nl.
(6) https://onsgemertbakel.nl.
(7) Eindhovensch dagblad, 10 juni 1947.
DE EERSTE REPLICA (TOON GRASSENS, CHAMOTTEKLEI)
“Vredesmaagd” was een hol beeld, opgebouwd uit delen chamotteklei. De holle binnenruimte was opgevuld met specie. Door deze constructie ging het beeld vocht vasthouden. Door temperatuurwisselingen kromp de chamotteklei in de loop der jaren. De op die manier ontstane schade werd dermate omvangrijk, dat het gemeentebestuur van Gemert Toon Grassens vroeg een replica te ontwerpen, die dezelfde uitstraling zou hebben als het oorspronkelijke beeld. Toon Grassens stelde offertes op voor een uitvoering in chamotteklei, een uitvoering in brons en een uitvoering in graniet. Naar zijn mening zou een replica in chamotteklei op den duur dezelfde schade oplopen als het oorspronkelijke beeld. Brons was bestand tegen weer en wind maar de replica zou, uitgevoerd in brons, een totaal andere uitstraling krijgen dan het oorspronkelijke beeld. Graniet was niet onderhevig aan weersinvloeden; de uitstraling van een granieten beeld zou overeenkomstig het oorspronkelijke beeld zijn. Zodoende adviseerde Toon Grassens het gemeentebestuur opdracht te geven voor het vervaardigen van een granieten replica. Het gemeentebestuur besloot tot het laten vervaardigen van een replica uit chamotteklei.(1)
De eerste replica is onthuld op 4 mei 1987 (4 mei: Nationale Dodenherdenking).(2) Het oorspronkelijke, door Charles Eyck vervaardigde beeld, werd in opslag genomen.(3)
(1) Van klei tot brons – Toon Grassens (Gemert, 2020, 92-93).
(2) https://vanderkrogt.net; https://www.4en5mei.nl.
(3) https://heemkundekringgemert.nl.
DE TWEEDE REPLICA (TOON GRASSENS, BLANCO CASTILLA)
Na verloop van jaren deden zich bij de uit chamotteklei vervaardigde replica dezelfde problemen voor als bij het oorspronkelijke beeld. Een uit Gemert afkomstige oud-Indiëganger kaartte het verval van de replica aan en deed de suggestie een nieuw monument te ontwerpen, militairen uitbeeldend.(1) Anderen dachten aan een nieuw en algemeen monument ter herdenking van alle oorlogsslachtoffers in de gemeente Gemert-Brakel.(2) Na verloop van tijd wendde Jan van Maasakkers, burgemeester van Gemert, zich tot Toon Grassens met de vraag of “Vredesmaagd” kon worden gerepareerd of dat er een alternatief mogelijk was. Toon Grassens adviseerde opnieuw het laten vervaardigen van een granieten replica.
De nieuwe replica, vervaardigd uit blanco castilla, werd geplaatst op 25 september 2001. Het monument kreeg een nieuwe uitvoering. “Vredesmaagd” stond op een nieuwe, ronde sokkel, vervaardigd uit gezoet Impala, zonder kruis. De sokkel was geplaatst op een ronde grondplaat met op de rand rondom de grondplaat in het Nederlands en het Engels de opdracht van het monument aan alle inwoners van Gemert-Brakel die waar ook ter wereld door oorlogsgeweld om het leven zijn gekomen en allen die in Gemert-Brakel door oorlogsgeweld om het leven zijn gekomen. In een spiraal zijn in het bovenvlak van de grondplaat de namen gegraveerd van de vier overledenen die tijdens de Tweede Wereldoorlog op de plek van het monument zijn begraven, de namen van hen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in en buiten Gemert-Brakel zijn gesneuveld, en de namen van Gemertse militairen die in Indonesië zijn gesneuveld tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog en tijdens de Korea-oorlog. De spiraalvorm van de namen is symbool voor de beweging van de tijd. De spiraalvorm nodigt uit om om het monument heen te lopen om de namen te lezen; zij zijn niet in één oogopslag te lezen.(3)
De grondplaat is geplaatst op een ronde, gemetseld plateau met op de voorzijde het opschrift NAMEN ZIJN MENSEN.
Links van het monument is op een vierkant stenen vlak een wit kruis geplaatst.
(1) Van klei tot brons – Toon Grassens (Gemert, 2020, 92-93).
(2) https://onsgemertbakel.nl.
(3) Van klei tot brons – Toon Grassens (Gemert, 2020, 92-93); https://vanderkrogt.net; https://onsgemertbakel.nl.