“Sint Antonius van Padua” | KIJKEN NAAR BEELDEN

Beeldhouwer: onbekend
Materiaal: steen
Tuin voorzijde appartementencomplex ’t Klooster, Gasthuisstraat 16, Oldenzaal (sinds vermoedelijk 1997)
Oorspronkelijk (tussen maart 1852 en 1885) geplaatst in de tuin voor de linker zijvleugel van het St. Antoniusklooster, Gasthuisstraat, Oldenzaal

_{tuin links voor appartementencomplex ’t Klooster, 18 januari 2025}

_{tuin links voor appartementencomplex ’t Klooster, 28 juni 2024}

_{plein appartementencomplex ’t Klooster, ca. 2000 (foto: G. Bennink)}^{herkomst: reliwiki.nl}

_{achtertuin Huize St. Antonius, 2 februari 1995}_{(foto: Carlo ter Ellen, Tubantia Persgroep)}^{herkomst: Fotoarchief Twente, code NL-OdzTFA 339274}

_{binnenterrein St. Antoniusklooster, ca. 1978}^{herkomst: Beeldbank Historisch Oldenzaal, inv.nr. F00519}

_{tuin St. Antoniusklooster, ca. 1959}
^{herkomst: Beeldbank Historisch Oldenzaal, id.nr. 1274}

_{tuin St. Antoniusklooster en poort van de oprit, ca. 1900}
^{herkomst: Beeldbank Historisch Oldenzaal, inv.nr. F11206}

_{tuin St. Antoniusklooster, ca. 1885}
^{herkomst: Beeldbank Historisch Oldenzaal, id.nr. 1265}

DE ZUSTERS FRANCISCANESSEN VAN HEYTHUYSEN IN OLDENZAAL ⁽¹⁾
In 1835 stichtte Maria Catharina Daemen in Heythuysen de congregatie Franciscanessen van Heythuysen (officiële naam: Zusters van de Boetvaardigheid en van de Christelijke Liefde van de Derde Orde van de H. Franciscus). De congregatie ging zich toeleggen op onderwijs aan arme kinderen en zorg voor armen en zieken.
In 1848 betrokken vijf zusters Franciscanessen van Heythuysen, op zoek naar een tweede vestigingsplaats, een klein pand aan de Deurningerstraat in Oldenzaal, waarin zij een bewaarschool voor kleine kinderen openden. De in Oldenzaal woonachtige familie Kistemaker schonk hen de Kistemakersweide, gelegen tussen de Ketwichstraat en de Gasthuisstraat. Op deze grond lieten de zusters een klooster bouwen. De eerste steen werd gelegd in 1851.⁽²⁾ In maart 1952 betrokken de zusters Franciscanessen van Heythuysen het klooster, dat gewijd werd aan Antonius van Padua, de beschermheilige van de franciscanen en franciscanessen. Het klooster kreeg de naam: St. Antoniusklooster.⁽³⁾ In 1852 begonnen de zusters in het klooster een lagere school voor meisjes en een pensionaat, St. Antoine genaamd, voor Nederlandse en Duitse meisjes uit gegoede kringen. In 1874 lieten zij aan de nabijgelegen Zuidwal een begin maken met de bouw van een klein ziekenhuis, dat in 1895 in gebruik werd genomen. In 1907 startten zij met wijkverpleging. In 1918 begonnen zij aan de Prins Bernhardstraat in Oldenzaal een nieuw, groter ziekenhuis, Heil der Kranken genaamd. In 1920 werd links aan de vleugel aan de Gasthuisstraat een huishoudschool bijgebouwd. Deze school werd in 1922 in gebruik genomen. Links naast de huishoudschool werd in 1922 begonnen met de bouw van een ulo; deze school werd in 1924 in gebruik genomen.⁽⁴⁾
Door vergrijzing en minder roepingen nam het aantal zusters Franciscanessen van Heythuysen in de loop der jaren af. In het najaar van 1978 werd een begin gemaakt met de bouw van een rusthuis voor de ongeveer vijftig zusters die nog in het St. Antoniusklooster woonachtig waren.⁽⁵⁾ Ten behoeve van de bouw van het rusthuis werd de linker zijvleugel van het klooster vanaf de wand van het hoofdgebouw tot aan het ulo-gebouw afgebroken.⁽⁶⁾
Begin 1980 verhuisden de zusters Franciscanessen van Heythuysen naar een gereed gekomen deel van het in aanbouw zijnde rusthuis.⁽⁷⁾ Het rusthuis kreeg de naam: Huize St. Antonius. Op de lage muur om het plein aan de voorzijde van Huize St. Antonius was deze naam in de vorm van losse letters aangebracht.⁽⁸⁾ Aan de voorzijde was op de puntgevel een kruis geplaatst in de vorm van een Christus-symbool met aan de linker dwarsbalk de Griekse letter α en aan de rechter dwarsbalk de Griekse letter Ω.⁽⁹⁾
Op 1 juli 1981 werd Huize St. Antonius ingezegend door H.J.M. Verhaar pr., deken van het dekenaat Oldenzaal.⁽¹⁰⁾ Op 9 oktober 1981 werd Huize St. Antonius officieel geopend. De openingshandeling bestond uit het aanslingeren door een van de zusters van een nieuwe wandklok, een geschenk van de zusters Franciscanessen van Heythuysen, opgehangen in een grote zaal. In een plaatje onderaan de wandklok was een inscriptie gegraveerd: Elk gaf haar deel aan dit geheel | na deze tijd… de Eeuwigheid. ⁽¹¹⁾
In 1991 werd Huize St. Antonius verkocht aan Woningbouwvereniging Oldenzaal (tegenwoordig: WBO Wonen), gevestigd in Oldenzaal. Huize St. Antonius bleef fungeren als rusthuis voor de zusters Franciscanessen van Heythuysen.
In augustus 1996 verhuisde het merendeel van de zusters Franciscanessen van Heythuysen uit Oldenzaal naar het moederklooster in Heythuysen. Enkele zusters bleven nog in Oldenzaal. Bij de verhuizing in 1996 werd op 24 augustus 1996 een eucharistieviering gehouden. Vanwege de langdurige betekenis van de congregatie voor Oldenzaal (onderwijs en vorming, wijkverpleging, ziekenhuiszorg), werd uitgebreid afscheid van de zusters genomen. In Historisch Museum Het Palthe Huis in Oldenzaal werd op 6 september 1996 een expositie over de zusters Franciscanessen van Heythuysen in Oldenzaal geopend met als titel: Komen en gaan. Het officiële afscheid vond plaats op 21 september 1996. In de Plechelmusbasiliek in Oldenzaal werd die dag een pontificale hoogmis gehouden. De celebrant was mgr. Johannes Bernardus (Jan) Niënhaus, hulpbisschop van Utrecht; hij werd geassisteerd door Bernhard Jansman, deken van het dekenaat Twente-Noord, en Anne Kramer, pastor-diaken van de Plechelmus- en Antoniusparochie in Oldenzaal. Tijdens de hoogmis brandden 184 kaarsen ter nagedachtenis aan de 184 zusters Franciscanessen van Heythuysen die tussen 1848 en 1996 in Oldenzaal waren overleden.⁽¹²⁾ Na de hoogmis werd in de hal van het stadhuis een afscheidsreceptie gehouden.
Huize St. Antonius werd verbouwd tot appartementencomplex, waaraan de naam ’t Klooster werd gegeven. In het kadaster is het appartementencomplex gedateerd op 1997.⁽¹³⁾ Het kruis op de puntgevel bleef staan. Aan de puntgevel werd met losse letters de naam ‘T KLOOSTER aangebracht.
Er zijn geen zusters Franciscanessen van Heythuysen meer in leven die in het St. Antoniusklooster dan wel Huize St. Antonius hebben gewoond.⁽¹⁴⁾

⁽¹⁾ Geraadpleegde bronnen:
– Canon van Nederland: 1848 Zusters Franciscanessen 150 jaar zorg voor onderwijs en zwakken
– Kloosters in Twente in het recente en verre verleden (Cor van der Wiel, Losser, 2005, p.34-35)
– Wikipedia: Franciscanessen van Heythuysen en Maria_Catharina_Daemen
⁽²⁾ Berichten over de bouw van het klooster zijn verschenen in onder andere de Nieuwe Rotterdamsche Courant, 31 oktober 1851 en 3 november 1851 (rectificatie van het bericht van 31 oktober 1851). Bij een aantal foto’s in de Beeldbank Historisch Oldenzaal en het Fotoarchief Twente van of met betrekking tot het St. Antoniusklooster is het klooster aangeduid met de namen Franciscanessenklooster of Hollandse klooster.
⁽³⁾ Kroniek van het Klooster St. Antonius te Oldenzaal, 1847-1932.
⁽⁴⁾Het hoofdgebouw van het St. Antoniusklooster stond haaks op de Gasthuisstraat. De gegevens over de bouw en ingebruikname van de huishoudschool en de ulo zijn overgenomen uit de Kroniek van het Klooster St. Antonius te Oldenzaal, 1847-1932.
⁽⁵⁾ Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA 59375 (22 november 1978)
⁽⁶⁾Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA_323892 (5 december 1990). In het ulo gebouw was inmiddels de Plechelmus mavo gehuisvest.
⁽⁷⁾ 1954-2004: kroniek van een halve eeuw St. Plechelmusparochie in Oldenzaal (Jan Velers, 2004, p.19-20). In sommige bijschriften bij andere foto’s is Huize St. Antonius aangeduid als klooster of met de naam Zustershuis St. Antonius.
⁽⁸⁾ Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA_339277 (2 oktober 1986)
⁽⁹⁾ Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA_84310 (2 oktober 1981). De Griekse letters α en Ω: Apok. 1,8: Ik ben de Alfa en de Omega, zegt God de Heer.
⁽¹⁰⁾Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA_43982 (1 juli 1981)
⁽¹¹⁾ Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA_44072 (9 oktober 1981); Kroniek van het klooster St. Antonius te Oldenzaal, 1970-1996.
⁽¹²⁾ 1954-2004: kroniek van een halve eeuw St. Plechelmusparochie in Oldenzaal (Jan Velers, 2004, p.28), liturgieboekje bij de Eucharistieviering ter gelegenheid van het afscheid van de zusters Franciscanessen van Heythuysen van de gemeenschap van Oldenzaal en van de Plechelmusparochie, 21 september 1996.
⁽¹³⁾ https://kadastralekaart.com: Gasthuisstraat 16
⁽¹⁴⁾ Mededeling secretariaat Zusters Franciscanessen van Heythuysen, Heythuysen.

“SINT ANTONIUS VAN PADUA” BIJ HET ST. ANTONIUSKLOOSTER
Het beeld “Sint Antonius van Padua” toont de heilige Antonius van Padua in minderbroederhabijt, met om zijn linker pols een rozenkrans, ter hoogte van zijn linkerschouder een aantal lelies en op zijn rechterarm het Christuskind.⁽¹⁾ In de zichtbare delen van het beeld is geen signatuur aangebracht. Aan de achterzijde is boven de punt van de monnikskap een klein, verticaal, rechthoekig gat aangebracht. Met een dergelijk gat is het mogelijk om een beeld te verankeren aan een gevel. Beelden zoals “Sint Antonius van Padua” hadden meestal de functie van gevelbeeld.⁽²⁾ KIJKEN NAAR BEELDEN heeft geen foto’s kunnen vinden waarop is te zien dat “Sint Antonius van Padua” bij het St. Antoniusklooster als gevelbeeld heeft gefungeerd.
Het St. Antoniusklooster is in maart 1852 in gebruik genomen en aan Antonius van Padua gewijd. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet duidelijk wie “Sint Antonius van Padua” heeft ontworpen en in welk jaar, of het beeld voor het St. Antoniusklooster was ontworpen of was aangekocht, wanneer het bij het St. Antoniusklooster is geplaatst en of het bij de plaatsing is ingezegend.
De meest vroege foto van “Sint Antonius van Padua” die KIJKEN NAAR BEELDEN heeft gevonden, hierboven afgebeeld, is gedateerd op 1885. Op deze foto is het beeld te zien in een tuin aan de splitsing van de oprit vanaf de Gasthuisstraat naar het klooster. Deze oprit was voorzien van een poort, met aan weerszijden lantaarns. Op de ansichtkaart, hierboven afgebeeld, gedateerd omstreeks 1900, zijn de poort met de lantaarns, de oprit, de tuin en het beeld goed te zien. KIJKEN NAAR BEELDEN veronderstelt dat “Sint Antonius van Padua” tussen maart 1852 en op zijn laatst 1885 in de tuin bij de splitsing van de oprit naar het St. Antoniusklooster is geplaatst en dat het beeld een uiting van devotie was en een herkenningsteken voor de bezoekers van het klooster.
De meest late foto van “Sint Antonius van Padua” in de tuin bij de splitsing van de oprit is te zien op de hierboven afgebeelde, omstreeks 1959 gedateerde ansichtkaart. Links zijn de gebouwen te zien van de meisjesschool en de ulo. Van de omheining van het klooster zijn alleen nog de lange, lage muren over.
Op de hierboven afgebeelde foto, gedateerd op omstreeks 1978, is te zien dat “Sint Antonius van Padua” ergens op het binnenterrein van het St. Antoniusklooster staat. Misschien is het beeld in dat jaar naar dat binnenterrein verplaatst. Dat zou gebeurd kunnen zijn vanwege de naderende afbraak van het klooster. Op deze foto is te zien dat voor “Sint Antonius van Padua” een bloembak is geplaatst, misschien een blijk van devotie. De bloemen waarmee het beeld is versierd, kunnen een hulde zijn geweest ter gelegenheid van de naamdag van Sint Antonius van Padua, 13 juni.

⁽¹⁾ De steel waaruit de lelies groeien, is ergens na april 2010 afgebroken, vgl. foto’s op https://vanderkrogt.net (16 april 2010). Deze schade is niet hersteld.
⁽²⁾ Mededeling J. van Hest, museum Catharijne Convent, Utrecht.

“SINT ANTONIUS VAN PADUA” BIJ HUIZE ST. ANTONIUS
KIJKEN NAAR BEELDEN veronderstelt dat “Sint Antonius van Padua” in 1980/81 met de zusters Franciscanessen van Heythuysen is meeverhuisd naar Huize St. Antonius. Op de hierboven afgebeelde foto, genomen op 2 februari 1995, is “Sint Antonius van Padua” te zien in de achtertuin van Huize St. Antonius.⁽¹⁾ Mogelijk heeft het beeld daar gestaan van 1980/81 tot in 1997 bij de voltooiing van de verbouwing van Huize St. Antonius tot appartementencomplex. Op foto’s van Huize St. Antonius, genomen in 1981, 1986 en 1995, is “Sint Antonius van Padua” niet aanwezig op het voorterrein.⁽²⁾
Het heeft er veel van weg dat “Sint Antonius van Padua” niet betrokken was bij de inzegening van Huize St. Antonius op 1 juli 1981 en de officiële opening op 9 oktober 1981. In de bijschriften bij de foto’s van de inzegening en de officiële opening is geen melding gemaakt van bijzondere handelingen die bij die gelegenheden bij “Sint Antonius van Padua” werden verricht.⁽³⁾

⁽¹⁾ Mededeling Carlo ter Ellen (Tubantia Persgroep, Enschede, coördinator beeld / fotojournalist)
⁽²⁾ Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA_84310 (2 oktober 1981), NL-OdzTFA_339277 (2 oktober 1986) en NL-OdzTFA_84308 (25 maart 1995)
⁽³⁾Fotoarchief Twente: NL-OdzTFA_43982 (1 juli 1981) en NL-OdzTFA_44072 (9 oktober 1981)

“SINT ANTONIUS VAN PADUA” BIJ APPARTEMENTENCOMPLEX ‘T KLOOSTER
Bij het vertrek in 1996 uit Oldenzaal van de laatste zusters Franciscanessen van Heythuysen is “Sint Antonius van Padua” niet meeverhuisd. In de opsommingen van activiteiten ter gelegenheid van het vertrek van de zusters in augustus 1996 en het officiële afscheid op 21 september 1996 is over “Sint Antonius van Padua” niets geschreven.⁽¹⁾ Dit zou kunnen betekenen dat er ten tijde van het vertrek van de zusters niets met of rond het beeld is gebeurd. KIJKEN NAAR BEELDEN heeft geen melding kunnen vinden dat de zusters het beeld ter gelegenheid van hun vertrek aan Woningbouwvereniging Oldenzaal hadden verkocht dan wel geschonken. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN evenmin bekend geworden of het beeld deel heeft uitgemaakt van de verkoop in 1991 van Huize St. Antonius aan Woningbouwvereniging Oldenzaal. Volgens een oud-medewerker van de woningbouwvereniging is dit wel waarschijnlijk.
De woningbouwvereniging is de huidige eigenaar van het beeld en verzorgt ook het onderhoud ervan.
Het ontbreken van meldingen over activiteiten in 1996 met of rond “Sint Antonius van Padua” en het feit dat de verbouwing van Huize St. Antonius tot appartementencomplex in 1997 was voltooid, doet KIJKEN NAAR BEELDEN veronderstellen dat “Sint Antonius van Padua” in 1997 is geplaatst en eventueel her-onthuld bij de oplevering van ’t Klooster. Op wiens initiatief of wens de plaatsing is gebeurd, is niet duidelijk. Misschien was de plaatsing een wens van de zusters Franciscanessen van Heythuysen. De plaatsing kan ook gebeurd zijn op initiatief van de woningbouwvereniging. Voorafgaand aan de plaatsing had het beeld een opknapbeurt gekregen, was het wit geschilderd en had het een nieuw voetstuk aangemeten gekregen.
In de voorzijde van het voetstuk is de volgende tekst aangebracht:

HERINNERING EN DANK
AAN DE ZUSTERS
FRANCISCANESSEN VAN HEYTHUYSEN
1848 – 1996

Op de hierboven afgebeelde foto, gedateerd op omstreeks 2000, staat “Sint Antonius van Padua” in een met planten omzoomd grasperk midden op het plein voor ’t Klooster. KIJKEN NAAR BEELDEN veronderstelt dat dit de plek is waar het beeld in 1997 is geplaatst. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet bekend of bij de plaatsing en/of onthulling zusters Franciscanessen van Heythuysen aanwezig waren.
De plek waar “Sint Antonius van Padua” in 1997 werd geplaatst, lig dichtbij de plek waar het beeld in de periode 1852/85-1978 was geplaatst. De plaatsing in 1997 vertoont overeenkomsten met de plaatsing in de periode 1852/85-1978: in een tuin aan het einde van een oprit die zich in tweeën splitst.
In maart 2008 is het plein voor ’t Klooster opnieuw ingericht, waarbij het middelste deel de functie van parkeerplaats kreeg. “Sint Antonius van Padua” werd verplaatst naar het linkerdeel van het plein, dat als tuin werd ingericht.⁽²⁾ Op foto’s van “Sint Antonius van Padua”, gedateerd op 16 april 2010, is te zien dat het beeld in de tuin op het linkerdeel van het plein staat. De lelies groeien uit een steel, die in de linkerhand rust. Ten tijde van deze foto’s was de verflaag van het beeld erg verweerd.⁽³⁾ Op de foto die KIJKEN NAAR BEELDEN op 28 juni 2024 heeft genomen, is te zien dat het beeld opnieuw is geschilderd. De steel ontbreekt; is afgebroken.

⁽¹⁾ Geraadpleegde bronnen:
– 1954-2004: kroniek van een halve eeuw St. Plechelmusparochie in Oldenzaal (Jan Velers, 2004, p.28)
– Kloosters in Twente in het recente en verre verleden (Cor van der Wiel, Losser, 2005, p.35)
⁽²⁾ Mededeling en foto’s M. Horsthuis-Spit, Oldenzaal
⁽³⁾ https://vanderkrogt.net (16 april 2010)

TIJDTAFEL

1851: begin bouw St. Antoniusklooster
maart 1852: ingebruikname St. Antoniusklooster en wijding aan Antonius van Padua; niet duidelijk of “Sint Antonius van Padua” in dit jaar is geplaatst en mogelijk ingezegend
1885: meest vroege foto “Sint Antonius van Padua” in de tuin van het St. Antoniusklooster tegenover de poort aan de Gasthuisstraat van het St. Antoniusklooster
1978: “Sint Antonius van Padua” op een binnenterrein van het St. Antoniusklooster
9 oktober 1981: officiële ingebruikname Huize St. Antonius; “Sint Antonius van Padua” geplaatst in de achtertuin van Huize St. Antonius
1997: ingebruikname appartementencomplex ’t Klooster; (“Sint Antonius van Padua” op zeker moment geplaatst in een grasperk midden op het plein voor het appartementencomplex)
tussen 2000 en april 2014: “Sint Antonius van Padua” verplaatst naar een tuin links aan het plein voor appartementencomplex ’t Klooster

ANDERE HERINNERINGEN IN OLDENZAAL AAN DE ZUSTERS FRANCISCANESSEN VAN HEYTHUYSEN

“De Abdij”
Aan de Zuidwal 82, links van “De Twee Gezusters” staat “De Abdij”, een gebouw dat als ontmoetingscentrum fungeert. De naam van het ontmoetingscentrum verwijst naar het vroegere St. Antoniusklooster. Het gebouw dateert uit 1997 en is gebouwd in opdracht van WBO Wonen.

“De Twee Gezusters”
In 2006 leverde WBO Wonen aan de Schoolstraat 14-32 en 53-71 appartementencomplexen op. Deze gebouwen staan aan weerszijden van de Schoolstraat, achter ’t Klooster.
Ter gelegenheid van het 12½-jarig bestaan van de appartementencomplexen is op 2 april 2019 aan elk van deze gebouwen, met medewerking van WBO Wonen, de naam “De Twee Gezusters” gegeven, als herinnering aan de tijd waarin de zusters Franciscanessen van Heythuysen in Oldenzaal werkzaam waren geweest.

De naam “De Twee Gezusters” is met losse letters bovenaan de middengevel van elk van de gebouwen aangebracht. In de Schoolstraat is aan de zijgevel van Schoolstraat 14-32 een plaquette bevestigd (hiernaast afgebeeld) met informatie over de werkzaamheden van de zusters en hun belang voor Oldenzaal.

OPROEP

Weet u wie de beeldhouwer is, de naam dit beeld en/of wanneer het bij het St. Antoniusklooster is geplaatst?
U kunt uw informatie via e-mail insturen.
Bij voorbaat hartelijk dank.

Met dank aan:
– BOEi Nationale Maatschappij tot Restaureren & Herbestemmen van Cultureel Erfgoed (foto G. Bennink, ca. 2000)
– Carlo ter Ellen (Tubantia Persgroep, Enschede, coördinator beeld / fotojournalist) voor het beschikbaar stellen van de foto, genomen op 2 februari 1995
– M. Horsthuis-Spit
– WBO Wonen, Oldenzaal

→ KUNSTENAARS

Antonius van Padua (Fernando Martins de Bulhões O.F.M., Lissabon, 15 augustus 1195 – Padua, 13 juni 1231): kerkleraar en theoloog. Hij is de beschermheilige van armen, bakkers, de franciscanen en franciscanessen, het huwelijk, mijnwerkers, reizigers, verliefden, vrouwen en kinderen en verloren voorwerpen. Bovendien is hij beschermheilige tegen koorts, de pest en schipbreuk.
Naamdag: 13 juni.
Beelden van Antonius van Padua tonen de heilige in zijn hoedanigheid van Franciscaan. Hij is gekleed in het franciscaanse habijt. Het Christuskind dat hij draagt (bij veel beelden op een boek (Bijbel) gezeten), verwijst naar de sterke gerichtheid van Antonius op Christus. De bloem die hij draagt is een witte lelie, een verwijzing naar zijn zuiverheid in theologie en seksuele moraal.

Bronnen en verdere informatie:
– http://www.minderbroedersconventuelen.nl/medebroeders/antonius-van-padua/
– https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/a/antonius-van-padua