Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch | KIJKEN NAAR BEELDEN

Beeldhouwer: Egbert Broerken
Materialen:
– maquette en beeld: brons (Bronsgieterij Schwap, Münster)
– panelen: pantserglas (Van Osdorp, Den Bosch)
Amadeiroplein (“Kerkplein”), Den Bosch
Onthuld op 20 oktober 2016

_{“Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch”}

_{“Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch”}

_{de St. Janskathedraal anno 1550, met middentoren}

_{de “Boommens”}

DE AANLEIDING ⁽¹⁾
De “Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch” is gemaakt op initiatief van de Stichting Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch, een burgerinitiatief onder voorzitterschap van C.P.F (Cees) van Aalst (Breda 1948 – Den Bosch, 9 januari 2024), ambtenaar, architect en stedenbouwkundige. Het doel van de stichting, opgericht op 15 oktober 2014, was het maken en plaatsen van een stadsmaquette van de historische vestingstad ’s-Hertogenbosch, geënt op een stadsplattegrond uit 1550. De stadsmaquette kan dienen als startpunt van een verkenning door toeristen van de binnenstad van Den Bosch. De stadsmaquette kan verder een rol spelen bij de ontwikkeling van het historisch bewustzijn bij zowel toeristen als bewoners.
In 2016 zou het 500 jaar geleden zijn dat de wereldberoemde schilder/tekenaar Jheronimus (Jeroen) Bosch, woonachtig in Den Bosch, in Den Bosch overleed. Ter gelegenheid hiervan organiseerde de gemeente Den Bosch de manifestatie “Jheronimus Bosch 500”, die van 12 januari tot 11 december in Den Bosch werd gehouden. Er waren tal van uiteenlopende activiteiten met als hoogtepunt de overzichtstentoonstelling “Jheronimus Bosch – Visioenen van een genie” in het Noordbrabants Museum, waarin, hiertoe overgebracht vanuit tal van landen wereldwijd, 20 schilderijen en 19 tekeningen te zien waren die Jeroen Bosch had vervaardigd. Verder waren er belevingsroutes, circus-, dans-, muziek- en theatervoorstellingen en festivals.⁽²⁾Met het oog hierop wilde de Stichting Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch de stadsmaquette aan de gemeente ‘s-Hertogenbosch schenken als blijvende herinnering aan het herdenkingsjaar.

⁽¹⁾Bidbook stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch.
⁽²⁾ NRIT media.

ONTWERP EN UITVOERING
De “Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch” is gebaseerd op een stadsplattegrond van ‘s-Hertogenbosch uit omstreeks 1550, gemaakt door de cartograaf Jacob van Deventer (Kampen, ca. 1505 – Keulen, 1575).⁽¹⁾ De Stichting Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch was namelijk van mening dat een actuele stadsplattegrond snel verouderd zou zijn en niet zou bijdragen aan het ontwikkelen van historisch besef over ‘s-Hertogenbosch.⁽²⁾ Bovendien zou de stadsplattegrond uit omstreeks 1550 een indruk geven van hoe ‘s-Hertogenbosch eruitzag ten tijde van Jeroen Bosch, die in 1516 was overleden. Dit zou aansluiten bij het Jeroen Bosch jaar.
Voor het vervaardigen van de stadsmaquette werd naast de stadsplattegrond uit omstreeks 1550 een 3D model van deze stadsplattegrond gebruikt, schaal 1:900, gemaakt door Ronald Glaudemans, gemeentelijk bouwhistoricus, werkzaam voor Erfgoed ‘s-Hertogenbosch. De stadsmaquette zou worden uitgevoerd op schaal 1:800. Door deze uitvoering zou de maquette zodanige afmetingen krijgen dat kinderen de gebouwen goed konden betasten.⁽³⁾
De stadsmaquette zou niet worden geplaatst worden op een pijler zoals andere stadsmaquettes, ontworpen door Egbert Broerken, maar op een kunstwerk dat elementen uit het werk van Jeroen Bosch uitbeeldt. Broerken heeft hiertoe een beeld ontworpen van de “Boommens”, één van de vele figuren uit het drieluik “De Tuin der Lusten” (Jeroen Bosch, 1480-1490).⁽⁴⁾ Het idee om als sokkel een beeld van de “Boommens” te ontwerpen, was afkomstig van het JBAC (Jheronimus Bosch Art Center) in Den Bosch, een van de sponsoren van de stadsmaquette.⁽⁵⁾
Op 1 april 2016 werd bericht dat Egbert Broerken begonnen was aan de uitvoering in brons in 3D van de stadsmaquette. Een aantal straten en gebouwen in de bronzen uitvoering zal worden voorzien van brailletekens, iets dat Egbert Broerken ook bij de andere door hem vervaardigde bronzen stadsmaquettes heeft gedaan. Op deze manier is de stadsmaquette ook voelbaar en te begrijpen voor blinde mensen.⁽⁶⁾ Op de stadsmaquette was ook een QR-code aangebracht.⁽⁷⁾
Het kerkgebouw van de Sint-Janskathedraal is op de stadsmaquette uitgebeeld met hoge middentoren. Deze toren, gemaakt van hout, was 85 meter hoog en is in juli 1584 door brand ten gevolge van blikseminslag verloren gegaan. De middentoren werd niet herbouwd maar vervangen door de huidige koepel.⁽⁸⁾
Op 22 juli 2016 werd bericht dat de gemeente Den Bosch op 20 juli 2016 de stadsmaquette aanvaardde.⁽⁹⁾

⁽¹⁾ https://nl.wikipedia.org/wiki/Jacob_van_Deventer_(cartograaf).
⁽²⁾ Brabants Dagblad, 20 oktober 2016.
⁽³⁾ https://www.youtube.com/watch?v=qH4HIvQqQ3M; Bidboek stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch.
⁽⁴⁾ Jeroen Bosch heeft ook een tekening gemaakt van de “Boommens”. In de holte van het lichaam van de “Boommens” in het drieluik en op de tekening heeft Jeroen Bosch een aantal kleine mensfiguurtjes uitgebeeld. Egbert Broerken heeft deze figuurtjes niet uitgebeeld.
⁽⁵⁾ Bastion Oranje.
⁽⁶⁾ Bastion Oranje; https://egbert-broerken.com.
⁽⁷⁾ Bastion Oranje.
⁽⁸⁾ https://www.s-hertogenboschopdekaart.nl.
⁽⁹⁾ Brabants Dagblad, 22 juli 2016; Bastion Oranje.

FINANCIERING
De Stichting Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch zou de kosten van het laten vervaardigen van de bronzen stadsmaquette met sokkel en de kosten van het laten aansluiten op de betonnen fundering voor rekening nemen. De kosten waren begroot op 30.000 euro. De Stichting benaderde bedrijven en instellingen om het vervaardigen en plaatsen van de stadsmaquette financieel te ondersteunen. Verder benaderde de Stichting inwoners van Den Bosch, bouwbedrijven, cultuurhistorische organisaties en kleine bedrijven en instellingen om hun historische panden en/of werkplekken in de stadsmaquette te adopteren. Als tegenprestatie voor hun financiële bijdrage zouden in de einduitvoering hun panden of werkplekken worden gemarkeerd en zou voor hen historische documentatie worden samengesteld in de vorm van een katern. Op deze manier werden 40 panden geadopteerd. De sponsoren van deze panden werden aangeduid met de naam “adoptanten”.⁽¹⁾
Het door de bedrijven, instellingen en adoptanten bijeengebrachte geld dekte de kosten van de vervaardiging van de stadsmaquette, het boekje Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch en de QR-tegel bij de stadsmaquette.⁽²⁾

⁽¹⁾ Bidbook stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch.
⁽²⁾Bastion Oranje.

PLAATSING
De Stichting Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch had de gemeente ‘s-Hertogenbosch gevraagd een goede plek te zoeken voor de stadsmaquette.⁽¹⁾
Ten behoeve van een goede plaatsing van de stadsmaquette op het “Kerkplein” (de volkse benaming voo een hoek van het Amadeiroplein) voerde de firma PelserHartman met laserscans metingen uit van de omgeving waarin de stadsmaquette zou worden geplaatst. Op basis van deze metingen werd een animatiefilm gemaakt waaraan een 3D model van de stadsmaquette werd toegevoegd. Op deze manier kon worden ingeschat hoe de stadsmaquette op verschillende plekken tot uiting zou komen.⁽²⁾
Besloten werd de stadsmaquette te plaatsen op de plek waar in 1969 “Musicerende vrouw met dansende kinderen” (E. Mutsaers) was geplaatst, een afscheidsgeschenk van de inwoners van ‘s-Hertogenbosch aan Robert Joseph Johan (Rob) Lambooij, burgemeester van Den Bosch. Ten behoeve van plaatsing van de stadsmaquette werd “Musicerende vrouw met dansende kinderen ” verplaatst naar het begin van de Kerkstraat, voor het filiaal van de Rabobank.⁽³⁾
Op 17 oktober 2016 werd de stadsmaquette geplaatst. De maquette, rustend op het beeld van de “Boommens” werd geschraagd met drie glasplaten, vervaardigd uit pantserglas.⁽⁴⁾

⁽¹⁾ Bidbook stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch.
⁽²⁾ https://pelserhartman.nl/project/stadsmaquette-kerkstraat-bosch/.
⁽³⁾ Bastion Oranje.
⁽⁴⁾ Bastion Oranje.

ONTHULLING (20 OKTOBER 2016)
Op 20 oktober 2016 vond, volgens planning, de onthulling plaats van de “Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch”. De onthulling werd verricht door het bestuur van de Stichting Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch en Huibert (Huub) van Olden, wethouder in Den Bosch met in zijn portefeuille werk en inkomen, cultuur, toerisme en erfgoed. De onthulling werd muzikaal omlijst door het Bossche orkest De Laatbloeiers. Na de onthulling werd het beheer en onderhoud van de stadsmaquette overgedragen aan de gemeente ‘s-Hertogenbosch.⁽¹⁾
In de einduitvoering van “Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch” zijn de daken van een veertigtal panden rood gekleurd. Dit zijn de daken van de panden van de sponsoren (“adoptanten”). De daken van de twee panden waarin Jeroen Bosch heeft gewoond, zijn geel gekleurd.⁽²⁾ Gaandeweg de jaren zijn deze kleuren vervaagd en nog nauwelijks te zien.
De randen rondom de maquette waren voorzien van een opschrift. De tekst ervan luidt als volgt:

“CA 1550 OP BASIS VAN DE KAART VAN JACOB VAN DEVENTER. AANGEBODEN DOOR DE STICHTING STADSMAQUETTE ‘S-HERTOGENBOSCH IN OKTOBER 2016 GEFINANCIERD DOOR PARTICULIERE FONDSEN, STICHTINGEN EN BEDRIJVEN MET HART VOOR DE STAD WAARONDER DE ANWB EN HET JBAC. DE 4 HOOFDSTEDEN VAN HET HERTOGDOM BRABANT: LEUVEN * BRUSSEL * ANTWERPEN * ‘S-HERTOGENBOSCH”

Na de vermelding van de ANWB en het JBAC volgt het logo van de ANWB.
Tegelijk met de onthulling van de stadsmaquette werd een digitale kaart van ‘s-Hertogenbosch anno 1550 online geplaatst, waarop de erfgoedlocaties uit de tijd van Jeroen Bosch zijn gemarkeerd.⁽³⁾
In de film “De stad van Bosch” is een 3D weergave te zien van ‘s-Hertogenbosch anno 1550.⁽⁴⁾
Kort na de onthulling werden bij de stadsmaquette lichtspots geplaatst.

⁽¹⁾ Fotonieuws Den Bosch, 20 oktober 2016.
⁽²⁾ Fotonieuws Den Bosch, 20 oktober 2016.
⁽³⁾ https://www.s-hertogenboschopdekaart.nl/stad-in-1550/category.
⁽⁴⁾ Brabants Dagblad, 20 oktober 2016; https://www.youtube.com/watch?v=qH4HIvQqQ3M.

HET BOEKJE STADSMAQUETTE ‘S-HERTOGENBOSCH EN DE QR-TEGEL (28 NOVEMBER 2016)

Op 28 november 2016 overhandigde Cees van Aalst, voorzitter van de Stichting Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch, het eerste exemplaar van het boekje Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch aan wethouder Huib van Olden. Hierin werden achtergronden en feiten van de stadsmaquette beschreven. Aansluitend onthulde de wethouder de QR-tegel die bij de stadsmaquette was geplaatst. Deze tegel fungeert als startpunt voor een virtuele ontdekkingstocht door ‘s-Hertogenbosch anno 1550 en vandaag de dag.⁽¹⁾ De QR-code op deze tegel leidt naar verhalen, foto’s, video’s en 3D-animaties.⁽²⁾
Stadsmaquette ‘s-Hertogenbosch is uitgegeven door het JBAC (Jheronimus Bosch Art Center) in Den Bosch.⁽³⁾

⁽¹⁾ Bastion Oranje.
⁽²⁾ https://www.s-hertogenboschopdekaart.nl/stad-in-1550/category.
⁽³⁾ https://jheronimusbosch-artcenter.nl.

→ EGBERT BROERKEN

Jheronimus Bosch (Jheronimus Anthonissoen (Joen) van Aken, alias Jeroen Bosch, Den Bosch, ± 1450-1516): schilder en tekenaar.