Maagden van Apeldoorn | KIJKEN NAAR BEELDEN

Naamvarianten: “Three floating figures”; “Zwevende Maagden”
Beeldhouwer: Elisabet Stienstra
Materiaal: brons (Bronsgieterij Bogart, Druten)
Rotonde Matenpoort/Laan van Maten, Apeldoorn
Onthuld in 2001

__________

__________

_{vrouwenbeeld in buikligging}

_{vrouwenbeeld in rugligging}

_{vrouwenbeeld in zijligging}

_{rotonde Matenpoort/Laan van Maten, Apeldoorn, in het midden: “Maagden van Apeldoorn”}^{CODA archief, nr. GA-024032, foto: Hans Snelleman}

DE AANLEIDING
De beeldengroep “Maagden van Apeldoorn” staat in de wijk De Maten, gebouwd tussen het begin van de 1970-er jaren en het eind van de 1980-er jaren.⁽¹⁾ In het midden van de 1990-er jaren is op de driesprong Matenpoort/Laan van Maten een rotonde aangelegd.⁽²⁾
De wijkraad van De Maten wilde graag dat op de rotonde een kunstwerk zou komen te staan waarin de wijkbewoners zich zouden kunnen herkennen.⁽³⁾ Elisabet Stienstra vroeg zich aanvankelijk af of de rotonde, die er mooi bij lag, baat zou hebben bij een kunstwerk. Zij werd getroffen door de voortdurende stroom auto’s die de rotonde passeerden. De versregel “At the still point of the turning world” (T.S. Eliot) inspireerde haar tot het ontwerpen van beelden van vrouwen, aan het zweven gebracht door de energie die vrijkomt uit de verkeersstroom. Het schilderij “Luilekkerland” (1567) van Pieter Bruegel de Oude bracht haar op het idee om de vrouwenbeelden te plaatsen als spaken in de rotonde, overeenkomstig de boer, de krijgsman en de klerk die op “Luilekkerland” aan de voet van een boom liggen als spaken rond een wielnaaf.⁽⁴⁾

⁽¹⁾ https://nl.wikipedia.org/wiki/De_Maten_(Apeldoorn)
⁽²⁾ https://archieven.coda-apeldoorn.nl
⁽³⁾ https://www.geheugenvanapeldoorn.nl
⁽⁴⁾ Algemeen Dagblad, regio Apeldoorn, 31 december 2019; https://nl.wikipedia.org/wiki/Luilekkerland

WETENSWAARDIGHEDEN ROND DE PLAATSING
In 2001 zijn de “Maagden van Apeldoorn” op de rotonde geplaatst op een heuvel, die schuil gaat onder begroeiing. De vrouwenbeelden rusten op pijlers die aan het oog zijn onttrokken.⁽¹⁾ De beeldengroep wekte veel belangstelling. Na de onthulling bleven mensen rondjes rijden op de rotonde om de beelden goed te kunnen zien.⁽²⁾
Elisabet Stienstra heeft drie verschillende vrouwenbeelden ontworpen: één in rugligging, één op rechterzijligging en één in buikligging. De vrouwenbeelden zijn geplaatst op de zwaartelijnen vanuit de hoeken van een gelijkzijdige driehoek.⁽³⁾ De beelden zijn gericht op het midden van de rotonde en liggen min of meer in het verlengde van de Laan van Maten en de Matenpoort die op de rotonde uitkomen.
’s Avonds en ’s nachts worden de “Maagden van Apeldoorn” verlicht met vier grote spotlights, geplaatst in het gras aan de voet van de heuvel.

⁽¹⁾ https://vericon.nl/kunstwerken/#dedriemaagden
⁽²⁾ https://www.geheugenvanapeldoorn.nl
⁽³⁾ https://toonteeken.nl/openingstoespraak-tentoonstelling-elisabeth-stienstra/

VOETBALFEESTEN ⁽¹⁾

Sinds 1988, het jaar waarin het Nederlands elftal in München het Europese kampioenschap voetbal won, is de rotonde op de driesprong Matenpoort/Laan van Maten de plek waar inwoners van Apeldoorn tijdens kampioenschappen voetbal feest vieren en in auto’s toeterend rondrijden. De rotonde wordt opgetuigd met vlaggetjeslijnen die vanaf de top van een hoge mast in het midden van de rotonde aan de lichtmasten aan de buitenzijde van de rotonde worden gespannen en heeft hierdoor de bijnaam “Oranje rotonde”. Sinds hun plaatsing in 2001 zijn de “Maagden van Apeldoorn” enkele keren in oranje plastic verpakt.

⁽¹⁾ De Stentor, 9 juni 2024

DE BUITENKUNSTVERKIEZING 2021

Bij de Buitenkunstverkiezing 2021, georganiseerd door het radioprogramma “De ochtend van 4” (KRO-NCRV), was “Maagden van Apeldoorn” een van de genomineerde kunstwerken in de regio Oost (Gelderland, Overijssel). In deze verkiezing kunnen luisteraars kenbaar maken welk kunstwerk in de openbare ruimte hen het meest ontroert, blij maakt, verbaast of aan het lachen maakt. Alle uitingsvormen van beeldende kunst in de openbare ruimte (oud, nieuw, traditioneel, modern, figuratief, abstract, murals) kunnen meedingen.
In een van de uitzendingen van “De ochtend van 4” vertelde de indiener van de nominatie dat zij “Maagden van Apeldoorn” een mooie beeldengroep vindt, waar ze telkens met plezier langsrijdt. Ze vindt het ook bijzonder dat de rotonde en de beelden bij voetbalwedstrijden worden versierd. Elisabet Stienstra vertelde hoe zij tot het ontwerp van “Maagden van Apeldoorn” was gekomen.⁽¹⁾
“Maagden van Apeldoorn” werd niet gekozen tot winnend buitenkunstwerk in de regio Oost.
De Buitenkunstverkiezing is ontstaan in 2021, toen de musea als gevolg van de corona-pandemie hun deuren gesloten moesten houden. Ook in 2022 is er een Buitenkunstverkiezing gehouden, daarna niet meer.

⁽¹⁾ https://www.npoklassiek.nl

HET VOORTBESTAAN VAN DE “MAAGDEN VAN APELDOORN”
In februari 2014 verscheen de Nota van Uitgangspunten Bestemmingsplan Stadsdeel Zuid – Oost De Maten. Als gevolg van regelgeving op het gebied van bestemmingsplannen moest het bestaande bestemmingsplan in uiterlijk juni 2015 zijn herzien. De nota vormde de basis voor het bestemmingsplan dat moest worden opgesteld.⁽¹⁾ In de bijlage Cultuurhistorische gebiedsanalyse De Maten, daterend uit 2013, is op pagina 41 kort aandacht besteed aan de “Maagden van Apeldoorn”. Volgens de bijlage is de beeldengroep van cultuurhistorisch belang voor De Maten dankzij de functie als markering van de woonwijk in de Apeldoornse ringweg.⁽²⁾
In oktober 2001 verscheen de Deelnota Wegenstructuur. Volgens deze nota veroorzaakte de rotonde Matenpoort/Laan van Maten geen grote problemen voor de doorstroming op de Laan van Maten. De rotonde zou worden gehandhaafd; voor de bus zou eventueel een bypass worden aangelegd.⁽³⁾
In juli 2016 verscheen de nota Verkeersvisie 2016-2030. Deze nota dient als draaiboek voor de jaren tot 2030. De kernpunten van de nota zijn: Apeldoorn moet een fietsstad worden, het openbaar vervoer moet vraaggericht en efficiënt zijn en de infrastructuur moet beter en veilig worden gebruikt.⁽⁴⁾ De rotonde Matenpoort/Laan van Maten zou moeten worden vervangen door een kruispunt met verkeerslichten.⁽⁵⁾ Uitvoering van deze maatregel zou betekenen dat de “Maagden van Apeldoorn” elders een plaats zouden moeten krijgen. In de edities van 31 december 2019 van het Algemeen Dagblad en De Stentor werd bericht dat de gemeente Apeldoorn voor deze maatregel nog geen geld beschikbaar had, zodat van verplaatsing van de “Maagden van Apeldoorn” nog geen sprake was.⁽⁶⁾ De tijd zal leren of de rotonde wordt opgeheven of niet en wat er in geval van opheffing gaat gebeuren met de “Maagden van Apeldoorn” en het voetbalfeest.

⁽¹⁾ Nota van Uitgangspunten Bestemmingsplan Stadsdeel Zuid – Oost De Maten (Apeldoorn, 2014, pagina 3)
⁽²⁾ Nota van Uitgangspunten Bestemmingsplan Stadsdeel Zuid – Oost De Maten (Apeldoorn, 2014, bijlage 1, pagina 41)
⁽³⁾Deelnota Wegenstructuur (Apeldoorn, oktober 2001, pagina 18)
⁽⁴⁾ Verkeersvisie 2016-2030 (Apeldoorn, 2016, voorwoord)
⁽⁵⁾ Verkeersvisie 2016-2030 (Apeldoorn, 2016, pagina 36)
⁽⁶⁾ Algemeen Dagblad, 31 december 2019

→ ELISABET STIENSTRA

EEN FILIPIJNS BEELD VAN EEN ZWEVENDE VROUW
In juni 2017 werd op het plein voor de University of the Philippines Diliman in Quezon City (Manila) het beeld “UPLift” onthuld, ontworpen door Ferdinand Cacnio. “UPLift”, uitgevoerd in messing en geplaatst in een bassin, toont een zwevende naakte vrouw met gespreide armen. Het beeld rust op een pijler die schuilgaat in de hoofdharen die tot aan de waterspiegel reiken.⁽¹⁾ Kort na de onthulling plaatste de eigenaar van een galerij, die regelmatig in Europa was geweest, een bericht op Facebook waarin een foto van “UPLift” was te zien met een foto van een van de “Maagden van Apeldoorn”, te weten het vrouwenbeeld in rugligging met uitgestrekte armen.⁽²⁾ Er ontstond grote beroering. Thom Puckey, de echtgenoot van Elisabet Stienstra, plaatste op Facebook een reactie op het bericht met de foto’s van de beelden, waarin hij aangaf dat zijn vrouw (die geen Facebook-account had) van mening was dat Cacnio plagiaat had gepleegd omdat hij haar idee over het uitbeelden van gewichtloosheid had nagebootst en zijn beeld met haar beeld overeenkomsten had wat betreft het lange, afhangende haar, het achterover hellende hoofd, de uitgestrekte armen en het uitgestrekte lichaam.⁽³⁾ Ter verdediging voerde Cacnio aan dat hij nooit in Nederland was geweest en het werk van Elisabet Stienstra niet kende. “UPLift” was één van de beelden in een serie zwevende beelden die hij sinds 2007 had ontworpen.⁽³⁾ Anderen waren van mening dat het vaker voorkomt dat verschillende beeldhouwers onafhankelijk van elkaar beelden ontwerpen die op hetzelfde thema betrekking hebben, in dit geval het thema “levitatie”, en daardoor een zekere mate van gelijkenis kunnen vertonen.⁽⁴⁾
Voor zover KIJKEN NAAR BEELDEN bekend, is de discussie in 2018 uitgedoofd en zijn er geen procedures uit voortgevloeid.

⁽¹⁾ https://www.gancaycolaw.ph
⁽²⁾ Algemeen Dagblad, 29 juni 2017, https://www.bworldonline.com
⁽³⁾ Algemeen Dagblad, 29 juni 2017, https://steemit.com
⁽⁴⁾ https://cedric-lee.medium.com, https://www.gancaycolaw.ph