Naamvariant: “Indisch monument”
Ontwerp: Jaïr Pattipeilohy
Uitvoering: Maurice den Boer
Materiaal: brons
Memorial Park, Vossenakker, Ede
Onthuld op 15 augustus 2021
__________
__________
__________
.
15 AUGUSTUS 2020: TIJDELIJK MONUMENT
Met de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945 kwam een einde aan de Tweede Wereldoorlog en daarmee een einde van de bezetting door Japan van het toenmalig Nederlands-Indië. Jaarlijks werden in Ede op 15 augustus de burgers en militairen herdacht die als gevolg van de bezetting om het leven waren gekomen. Als teken van herdenking en van viering van het einde van de oorlog werd op torens in Ede de Nederlandse vlag gehesen. Er was geen herdenkingsplek.(1)
In 2019 beraadde het gemeentebestuur van Ede zich over de oprichting van een monument voor de burgers en militairen die als gevolg van de bezetting door Japan van het toenmalig Nederlands-Indië om het leven waren gekomen. Dit leidde tot de oprichting van de Werkgroep Indië Monument Ede.(2)
In afwachting van de plaatsing op de Vossenakker in Ede van een permanent Indië-monument werd op 15 augustus 2020 als tijdelijk monument een daartoe geplante palmboom onthuld. Op een herinneringsbord was tekst en uitleg gegeven over de reden waarom de palmboom was geplant en werd verwezen naar de website van de gemeente Ede, waarop een pagina was aangemaakt over het tijdelijke en het toekomstige Indië-monument. Onderaan rechts op het bord was een zes bloemblaadjes tellende melati (Indische jasmijn/Jasminum sambac) afgebeeld, symbool van respect, betrokkenheid en medeleven met de inwoners van het toenmalig Nederlands-Indië ten tijde van de bezetting door Japan. Deze melati met per bloem zes bloemblaadjes is ook het symbool van de Nationale Herdenking 15 augustus 1945.(3)
Vanwege de coronapandemie konden alleen genodigden de plechtigheid bijwonen. De toespraken van René Verhulst, burgemeester van Ede, en Hester Veltman, wethouder Cultuur in Ede, werden op film vastgelegd.(4)
(1) Ede nieuws, 15 augustus 2020.
(2) Ede stad, augustus 2022, Omroep Gelderland, 15 augustus 2021.
(3) De aantallen bloemblaadjes van de diverse soorten melatis variëren van vier tot negen (Pontianak Post, 5 november 2024).
(3) Ede nieuws, 15 augustus 2020, Gemeente Ede, 15 augustus 2020.
ONTWERP EN UITVOERING
De geraadpleegde bronnen bevatten geen informatie over hoe de opdracht om het Indië-monument te ontwerpen, tot stand is gekomen. Er is niet vermeld of de gemeente Ede dan wel de Werkgroep Indië Monument Ede een keuze heeft gemaakt uit meerdere ontwerpen of zich rechtstreeks tot een kunstenaar heeft gewend. Ook is niet bekend of vooraf was verwoord wat het monument moest uitbeelden en waar het aan moest voldoen of dat de beeldend kunstenaar(s) de vrije hand had(den). Evenmin is bekend of de einduitvoering van het ontwerp ja/nee ongewijzigd is goedgekeurd.
In 2020 gaf de IVE (Indië Vrienden Ede) aan betrokken te willen worden bij het ontwerp en de uitvoering van het monument vanwege haar expertise op het gebied van Indische, Indonesische en Molukse cultuur. Het ontwerp was echter al gereed. In 2021 gaf Jaïr Pattipeilohy uitleg over het ontwerp. Op de voorzijde van de sokkel stond het woord DUYF. Het vogelbeeld op de tak van het monument was een uitbeelding van een bonte muskaatduif. In het ontwerp zou de geschiedenis van Nederlands-Indië tot uiting komen vanaf de oprichting in 1602 van de VOC (Vereenigde Oost-Indische Compagnie). De IVE vond dit niet verstandig. Het woord DUYF en het beeld van een bonte muskaatduif wekten volgens de IVE associaties op met beladen onderwerpen als de VOC, de specerijenhandel in de zeventiende eeuw en het bewind in Nederlands-Indië van Jan Pieterszoon Coen. Het beeld van een bonte muskaatduif, dat kon worden teruggevoerd op het staatswapen van de RMS (Republik Maluku Selatan) was volgens de IVE om redenen van neutraliteit niet geschikt voor het monument. De IVE stond voor dat het duivenbeeld volledig wit zou zijn en op die manier een witte (vredes-)duif zou tonen, waarin iedereen zich kon vinden, ongeacht nationaliteit of afkomst. De melati-bloem was niet juist uitgebeeld, de sokkel was te laag en de IVE vond de plek voor het monument die de gemeente Ede in gedachten had, niet geschikt. De gemeente Ede gaf aan de bezwaren tegen de uitvoering van het monument om onder andere artistieke redenen erg ingewikkeld te vinden maar ging wel met de IVE op zoek naar een andere plek. Men vond een wat meer beschutte plek in de nabijheid van de oorspronkelijke plek. Volgens de IVE was de sfeer van de nieuwe plek meer Indisch.(1)
Op 27 juli 2021 werd in een tweet de vraag gesteld of de nootmuskaattak waarop het duivenbeeld was geplaatst en de benaming DUYF niet alleen naar vrede verwezen maar ook naar koloniaal verleden en slavernij. Een woordvoerder van de gemeente Ede antwoordde dat met de gekozen symboliek het verleden niet ontkend wilde worden. Ook in teksten die het kunstwerk vergezelden, was opgemerkt dat de koloniale periode voor Nederland de gouden eeuw bracht, maar dat het voor de bevolking van Indië een periode was van overheersing, slavernij en geweld.(2)
Het in dit Indië-monument tot uiting willen laten komen van het koloniaal verleden wekte protesten op. De FIN (Federatie Indische Nederlanders) veronderstelde dat bij het monument een informatiebord zou komen met verwijzingen naar het koloniale verleden. Zij sprak hierover haar ongenoegen uit en vroeg de gemeente Ede om opheldering. Het Indië-monument had niet van doen met het koloniale verleden maar met hen die als gevolg van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië om het leven waren gekomen De FIN vond het ongepast dat bij een herdenking van oorlogsslachtoffers het koloniale verleden er met de haren bij werd gesleept.(3)
Naar aanleiding van de berichten werden in “Ede Dorp” uitvoerige kanttekeningen geplaatst bij het proces waarlangs het ontwerp tot stand was gekomen en het aandeel hierin van de gemeente Ede. Sommige lezers onderschreven deze kanttekeningen, anderen niet. Eén van de lezers gaf aan dat zij de kritiek die op het monument was geleverd deelde en tevergeefs onder de aandacht had gebracht van het gemeentebestuur van Ede en Jaïr Pattipeilohy.(4)
Op 7 augustus 2021 diende de raadsfractie van de PvdA schriftelijke vragen in bij het gemeentebestuur van Ede. De raadsfractie was van mening dat de historische context niet klopte en vroeg het gemeentebestuur de onthulling van het Indië-monument uit te stellen en eerst een gesprek te voeren met belangstellenden en nabestaanden, zodat het monument de juiste boodschap zou uitstralen: herdenking. Wat betreft de raadsfractie van de PvdA moest de 15 augustus 1945-herdenking plaatsvinden bij het tijdelijke monument.(5)
Op 12 augustus 2021 liet burgemeester Verhulst in een interview weten dat de gemeente Ede niet zou zwichten voor (pro-)Indonesische activisten die zich tegen het nieuwe Indië-monument hadden gekeerd. Mogelijk doelde hij hiermee op de FIN. De opmerking dat de koloniale periode voor Nederland de gouden eeuw bracht maar voor de bevolking van Indië een periode was van overheersing, slavernij en geweld was bedoeld om deze activisten de wind uit de zeilen te nemen. De burgemeester gaf aan dat bij het Indië-monument, in navolging van Den Haag (Indisch Monument) jaarlijks de 15 augustus herdenking zou plaatsvinden. De geplande onthulling op 15 augustus 2021 zou dan ook doorgaan; de burgemeester gaf aan niet te zwichten voor scheldpartijen. In de sokkel zou niet het woord DUYF worden aangebracht maar de datum 15 augustus 1945. Het bericht dat bij het monument een bord zou worden geplaatst met verwijzingen naar het koloniale verleden, berustte volgens de gemeente Ede op een misverstand. Een discussie over koloniale aspecten zoals de activisten voorstonden en in hun kielzog de raadsfractie van de PvdA, gesteun door de raadsfractie van GroenLinks, zou volgens de burgemeester niet mogen worden gevoerd over de rug van de Indische en de Molukse gemeenschap in Ede.(6)
(1) Ede stad, augustus 2022; XON nieuws, augustus 2022.
(2) Indisch 4ever, 5 augustus 2021.
(3) Ede stad, 5 augustus 2021.
(4) Ede Dorp, 7 augustus 2021.
(5) PvdA Ede, 7 augustus 2021.
(6) FIN, 12 augustus 2021.
DE ONTHULLING
Op 15 augustus 2021 is het Indië-monument onthuld op de plek die de gemeente Ede in 2020 voor ogen had. De palmboom (het tijdelijk monument) was nog aanwezig. Na de onthulling vond de Herdenking 15 augustus 1945 plaats(1). In “Ede nieuws” werd het monument aangeduid met de naam “De Duif van Doeloe”. De plechtigheid, muzikaal omlijst door de band Freeline, werd geopend door burgemeester Verhulst, waarna wethouder Veltman vertelde over het leed dat haar grootmoeder en familie in Nederlands-Indië hadden moeten doorstaan tijdens de Japanse bezetting. Jaïr Pattipeilohy vertelde dat hij bij het ontwerp van het monument het verhaal van Noach en de ark in gedachten had, waarin een duif met een takje groen het teken was van hoop. Hij vertelde eveneens over wat zijn grootvader had ondergaan tijdens de Japanse bezetting. Na zijn uitleg werd het monument onthuld door burgemeester Verhulst, wethouder Veltman en de kinderwethouder van Ede. De onthullingshandeling bestond uit het verwijderen van een batik doek die over het monument was gehangen. Na de onthulling werden kransen gelegd, waarna burgemeester Verhulst de herdenkingsplechtigheid opende en stadsdichter Larissa Verhoeff het gedicht “De Duif van Doeloe” voordroeg. Na het zingen door Freeline van het Onze Vader werd een minuut stilte in acht genomen, waarna men kransen legde bij het monument.(2)
(1) In Ede nieuws, 15 augustus 2021 werd het monument aangeduid met de naam “De Duif van Doeloe”. In het bijschrift bij een foto in De Gelderlander Regio, 15 augustus 2021, genomen na de onthulling, werd het Indië-monument aangeduid met de naam “De Duyf”.
(2) Ede nieuws, 15 augustus 2021.
DE PENNING “KEBEBASAN” (1)
Ter gelegenheid van de onthulling van het Indië-monument heeft Maurice den Boer naar een idee van Jaïr Pattipeilohy de bronzen penning “Kebebasan” (vert.: “vrijheid”) vervaardigd De voorzijde van de penning toont de beeltenis van een muskaatduif, wegvliegend van een hekwerk met prikkeldraad.
Van de penning “Kebebasan” zijn tien exemplaren gegoten. Na de onthulling van het Indië-monument zijn exemplaren ervan uitgereikt aan onder andere burgemeester Verhulst en wethouder Veltman.
De duif op de penning en de duif op het Indië-monument vormen een paar, de symboliek van hoop, vrede en vrijheid uitbeeldend. In de Molukse cultuur geldt de verschijning van een paar witte duiven als teken van bescherming.
(1) https://mauricedenboer.nl/herdenkingspenning-kebebasan.
OPSLAG EN TERUGPLAATSING NASLEEP
Ten tijde van de onthulling van het Indië-monument was de steen waaruit de sokkel zou worden vervaardigd, nog niet geleverd. Om die reden werd het Indië-monument op een tijdelijke sokkel geplaatst, waarop geen inscripties of afbeeldingen waren aangebracht. Na de onthulling nam de gemeente Ede het Indië-monument in opslag, in afwachting van de vervaardiging en oplevering van de sokkel.(1) In december 2021 werd het Indië-monument, voorzien van de sokkel, teruggeplaatst in het Memorial Park op de plek die de gemeente Ede in gedachten had. In de voorzijde van de sokkel is de inscriptie 15 augustus 1945 aangebracht, in de achterzijde een vijfbladige bloem.(2) Bij de terugplaatsing is onder de sokkel aarde gelegd, overgebracht uit de zeven Nederlandse Erevelden in Indonesië.
(1) Omroep Gelderland, 15 augustus 2021.
(2) Ook de bloemen aan de tak in de snavel van het duivenbeeld hebben vijf bloemblaadjes.
NASLEEP
De IVE voelde zich bij de terugplaatsing in meerdere opzichten gepasseerd. Zij kon niet instemmen met de plek waarop het monument was geplaatst. Aan de IVE was toegezegd dat zij, leden van de Werkgroep Indië Monument Ede en medewerkers van de gemeente Ede in een ceremonie de van de Nederlandse Erevelden in Indonesië overgebrachte aarde in de grond zouden leggen, waarna de sokkel zou worden geplaatst. Dit is niet gebeurd. In reactie heeft de IVE het contact met de gemeente Ede opgeschort. KIJKEN NAAR BEELDEN heeft geen publicaties kunnen vinden waarin is beschreven hoe dit verder is verlopen.(1)
(1) Ede stad, augustus 2022; XON nieuws, augustus 2022.
INFORMATIE VAN DE GEMEENTE EDE (1)
Onder de kop “Indisch monument in Ede” heeft het gemeentearchief van Ede het Indië-monument beschreven als een monument, bestaande uit een bronzen beeld en een herdenkingspenning. Het beeld is dat van een witte duif met onder meer een melati, een jasmijnbloem, in de snavel, landend op een tak van een kronkelwilg. Op de sokkel staat de bevrijdingsdatum van Nederlands-Indië: 15 augustus 1945. De herdenkingspenning laat een vliegende duif zien met op de achtergrond een hekwerk met prikkeldraad. De duif is omschreven als een internationaal symbool van vrede en bevrijding en symboliseert de bevrijding van de Japanse bezetting op 15 augustus 1945. De melati staat symbool voor het voormalig Nederlands-Indië en is een van de nationale bloemen van het huidige Indonesië. In de beschrijving is vermeld dat tijdens de Herdenking 15 augustus 1945 een speld wordt gedragen met de afbeelding van deze bloem. Volgens de beschrijving heeft Jaïr Pattipeilohy zich bij het ontwerpen van het monument laten inspireren door een duivensoort die bijna in heel Indonesië voorkomt. De beschrijving van het monument eindigt met de opmerking dat in de sokkel aarde is verwerkt van de zeven Nederlandse erevelden in Indonesië.
(1) https://gemeentearchief.ede.nl/geschiedenis/indisch-monument-ede