De barmhartige Samaritaan | KIJKEN NAAR BEELDEN

Beeldhouwer: Albert Termote
Materiaal: brons
HMC Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1, Leidschendam (sinds eind 1972/begin 1973)
Onthuld op 29 september 1945 in de voortuin van ziekenhuis St. Antoniushove, Oosteinde, Voorburg

__________

__________

_{linkervlak sokkel: gemeentewapens Nootdorp, Berkel en Rodenrijs en Zoetermeer}

_{rechtervlak sokkel: gemeentewapens Rijswijk, Voorburg en Leidschendam}

_{plaatsen aanvullende documenten in het kluisje in de sokkel
Haags Gemeentearchief, id.nr. LF1998034
foto: Gemeente Leidschendam, 1998}

_{film “Onthulling Barmhartige Samaritaan” (Wouter van Gool)}_{Haags Gemeentearchief, identificatienummer F 1112-1}_{klik op de foto om de film af te spelen}

DE BRONZEN UITVOERING
“De barmhartige Samaritaan” is een geschenk van de inwoners van Berkel en Rodenrijs, Leidschendam, Nootdorp, Rijswijk, Voorburg en Zoetermeer ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan in 1938 van ziekenhuis St. Antoniushove, gevestigd aan de Oosterkade in Voorburg. Het beeld is tevens een eerbetoon aan Wilhelmus van Stee, die in 1913, in de tijd dat hij pastoor was in Voorburg, pension St. Antoniushove had opgericht, een pension voor welgestelde bejaarden. De ziekenzaal van het pension was bestemd voor inwoners uit Voorburg. Het aantal patiënten groeide dusdanig dat het pension gaandeweg de jaren als ziekenhuis werd ingericht.⁽¹⁾
In 1937 had Albert Termote opdracht gekregen “De barmhartige Samaritaan” te ontwerpen.⁽²⁾ Op 18 september 1940 werd de bronzen uitvoering opgeleverd; bij de viering op 13 juni 1938 van het 25-jarig bestaan van het ziekenhuis was het beeld nog niet gereed. Vanwege het gevaar dat de Duitse bezetter het beeld in beslag zou nemen, werd het geplaatst in de binnentuin van ziekenhuis St. Antoniushove.⁽³⁾ Van 21 juni tot 15 september 1941 maakte “De barmhartige Samaritaan” deel uit van de tentoonstelling “Pro Arte Christiana” in het Stedelijk Museum in Amsterdam.⁽⁴⁾
Op 29 september 1945 is “De barmhartige Samaritaan” onthuld in de voortuin van ziekenhuis St. Antoniushove, in aanwezigheid van onder andere dr. Th.F. Bloem, geneesheer-directeur van St. Antoniushove, mgr. Pichon, rector van St. Antoniushove, dr. J.A. Nederbragt, burgemeester van Voorburg, en Albert Termote. De onthullingshandeling bestond uit het wegtrekken van de grote doek waarmee het beeld geheel was bedekt. Namens de inwoners van de zes gemeenten schonk P.A. Schreuder, wethouder in Voorburg, het beeld aan de regenten en plaatste hij in de sokkel een oorkonde.⁽⁵⁾ De sokkel is ontworpen door de architect Bernardus Joannes Koldewey (B.J. Koldewey, Dordrecht, 29 mei 1895 – Voorburg, 1 augustus 1958). Op een van de lange zijden is beschreven wie het beeld hebben geschonken en om welke redenen. In de tegenoverliggende lange zijde staat de inscriptie EN JESUS ZEIDE HEM: i GA EN GIJ DOE EVENZOO | Lucas X 37, de laatste zin van de gelijkenis van de Barmhartige Samaritaan. In het linker vlak zijn de gemeentewapens aangebracht van Nootdorp, Berkel en Rodenrijs en Zoetermeer; in het rechter vlak de gemeentewapens van Rijswijk, Voorburg en Leidschendam.
Op 19 september 1972 verhuisde ziekenhuis St. Antoniushove naar het nieuwe gebouw aan de Burgemeester Banninglaan 1 in Leidschendam. “De barmhartige Samaritaan” verhuisde mee en werd bij de hoofdingang geplaatst. Wegens verbouwingen werd het beeld een aantal malen elders op het ziekenhuisterrein geplaatst, om in 1998 op feestelijke wijze weer bij de hoofdingang geplaatst te worden. Bij die gelegenheid werden aan de loden kokers in een kluisje in de sokkel documenten toegevoegd met “actuele informatie”.⁽⁶⁾

DE GIPSEN UITVOERING
Een uitvoering in gips van “De barmhartige Samaritaan” heeft deel uitgemaakt van de tentoonstelling “Bloemen en beelden” die van 9 april tot en met 2 juni 1941 in het Zuiderpark werd gehouden ter gelegenheid van het 5-jarig bestaan van het park. In deze tentoonstelling waren 50 beelden tentoongesteld van 25 beeldhouwers. De tentoongestelde beelden waren te koop. In de catalogus was bij het merendeel van de beelden die tentoon waren gesteld, een prijs vermeld. Bij “De barmhartige Samaritaan” was geen prijs vermeld.⁽⁷⁾ Het exemplaar op de tentoonstelling “Bloemen en beelden” was vervaardigd uit gips. Het was in delen naar het Zuiderpark overgebracht en ter plekke gemonteerd.⁽⁸⁾
Voorafgaand aan de tentoonstelling werd het merendeel van de ingezonden beelden in opdracht van de commissie die de tentoonstelling organiseerde, wit geschilderd. De commissie wilde de beelden hiermee een zekere mate van eenheid geven en laten contrasteren met het groen van het park. Na het wit schilderen werd een vernislaag aangebracht om de beelden te beschermen tegen weersinvloeden.⁽⁹⁾ Van “De barmhartige Samaritaan” is tijdens het wit schilderen een foto gemaakt.⁽¹⁰⁾
Het gipsen exemplaar van “De barmhartige Samaritaan” is niet meer aanwezig in het Zuiderpark.

Noten
⁽¹⁾ Het Binnenhof, 1 oktober 1945; Het Krantje online, 7 juli 2021, https://nl.wikipedia.org/wiki/HMC_Antoniushove
⁽²⁾ Beeldhouwer Albert Termote (Lichtervelde, 1969, p.33)
⁽³⁾ https://www.historischeverenigingvoorburg.nl; Haags Gemeentearchief, bijschrift bij film Onthulling Barmhartige Samaritaan (id.nr. F 1112-1).
⁽⁴⁾ Zie bijvoorbeeld Algemeen Handelsblad, 18 juli 1941, met daarin ook een foto van “De barmhartige Samaritaan”
⁽⁵⁾ Het Binnenhof, 1 oktober 1945. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet bekend welke tekst op de oorkonde stond.
⁽⁶⁾ Wonen in Caldese, bericht van 18 januari 2022. De schrijver van het bericht was de organisator van de feestelijkheden rond de herplaatsing van “De barmhartige Samaritaan”. In het bericht in “Wonen in Caldese” is geschreven over “de loden kokers”. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet bekend wat voor informatie op de nieuwe documenten stond die werden toegevoegd.
⁽⁷⁾ Programma Bloemen en beelden (Den Haag, 1941)
⁽⁸⁾ Algemeen Handelsblad, 3 april 1941
⁽⁹⁾ De Standaard, 26 april 1941; De Telegraaf, 6 april 1941
⁽¹⁰⁾ De Tijd, 10 april 1941

Zie ook:
– Albert Termote: “De barmhartige Samaritaan” (Den Haag, tentoonstelling “Bloemen en beelden), 1941)

→ ALBERT TERMOTE
→ Tentoonstelling “Bloemen en beelden” (Den Haag, Zuiderpark, 1941)

Barmhartige Samaritaan: één van de hoofdpersonen in het in Lucas 10,25-37 opgetekende antwoord van Jezus op de vraag van een wetgeleerde wie diens naaste was, een vraag die verband hield met de uitspraak van Jezus dat men, om het eeuwig leven te verwerven, God moest beminnen met hart en ziel, alle kracht en alle verstand en zijn naaste moest beminnen als zichzelf. Jezus vertelde over iemand die tijdens zijn reis van Jeruzalem naar Jericho overvallen was en gewond was achtergelaten. In tegenstelling tot een voorbijkomende priester en een leviet ontfermde een Samaritaan zich over de gewonde reiziger. De Samaritaan toonde zich hiermee de naaste van de overvallen reiziger.