Naamvariant: “Rembrandt in schildersjas”
Beeldhouwer: Gabriël Sterk
Materiaal: brons (Bronsgieterij Atelier80, Dreumel, 2008)
Park de Put, Leiden (sinds 13 juli 2024)
Van 12 juli 2019 tot 9 februari 2020 geplaatst voor de hoofdingang van museum De Lakenhal, Oude Singel, Leiden, ter gelegenheid van de manifestatie “350 jaar Rembrandt en de Gouden Eeuw” en de tentoonstelling “Rembrandt 2019” (“Jonge Rembrandt – Rising Star”)
__________
__________
“Rembrandt” met krans ter gelegenheid van zijn verjaardag
foto: TWM van Berkel, 17 juli 2024
2004/2005: HET ONTWERP
De ontstaansgeschiedenis van “Rembrandt” gaat terug tot de 1960-er jaren toen Gabriël Sterk in Amsterdam in het Rembrandthuis de tekening “Portret van Rembrandt” zag, waarop Rembrandt zich staande had afgebeeld, een hoed en een schildersjas dragend. Geïnspireerd door deze tekening, ontwierp Gabriël Sterk een klein beeldje van Rembrandt, in staande houding.(1)
In 2004 heeft Gabriël Sterk twee voorstudies van “Rembrandt” ontworpen. Bij één ervan had hij Rembrandt een hoed aangemeten; bij de andere een baret. De grote, uit 2005 daterende monumentale uitvoering van “Rembrandt” toont Rembrandt met baret.(2) Deze uitvoering heeft een hoogte van 2.45 meter. Met het ontwerpen van de grote uitvoering van “Rembrandt” wilde Gabriël Sterk zijn dank tonen aan Nederland voor het feit dat hij aan de Rijksakademie in Amsterdam de opleiding tot beeldhouwer gratis had kunnen volgen.(3)
Gabriël Sterk heeft meerdere sculpturen van Rembrandt ontworpen. In 2005 heeft hij “Rembrandts zelfportret” ontworpen, waarin hij Rembrandt uitbeeldde, werkend aan een zelfportret. In dat jaar heeft hij ook het portret “De jonge Rembrandt” ontworpen.(4)
(1) Gabriël Sterk: brief aan de inwoners van Leiden ter gelegenheid van de onthulling in 2024 van “Rembrandt” in Park de Put. In de 2000-er jaren is deze tekening door sommigen toegeschreven aan Willem Drost (1653-1659), een leerling van Rembrandt.
Op de pagina’s 22 en 23 in Gabriel Sterk – Sculptures (Florence, 2006) is vermeld dat hij op 25-jarige leeftijd (1967, TvB) zijn eerste beeldje van Rembrandt ontwierp.
(2) Gabriel Sterk – Sculptures (Florence, 2006, pagina 113.
Volgens S. Harms-van Estrik, ARTelier Sophia, Amsterdam, heeft Gabriël Sterk de hoed vervangen door een baret omdat hij van mening was dat Rembrandt altijd een baret droeg (Mededeling S. Harms-van Estrik, 19 augustus 2019).
(3) Gabriël Sterk: brief aan de inwoners van Leiden ter gelegenheid van de onthulling in 2024 van “Rembrandt” in Park de Put.
(4) Gabriel Sterk – Sculptures (Florence, 2006 , pp 22-23, 110-115 en 134).
2015 EN 2018: PLAATSING IN BRUIKLEEN OP DIVERSE TENTOONSTELLINGEN
Van 24 tot 30 juli 2015 is “Rembrandt” samen met het eveneens door Gabriël Sterk ontworpen beeld Voleur de tournesols, een beeld van Vincent van Gogh, opgesteld geweest op het Museumplein in Amsterdam tijdens de vierde editie van Artsquare Amsterdam, getiteld “Vincent van Gogh and the living masters”.
In 2018 is “Rembrandt” tijdelijk in de Hermitage in Amsterdam geplaatst voor de duur van een Rembrandt-expositie.
JULI 2019 – FEBRUARI 2020: PLAATSING IN BRUIKLEEN IN LEIDEN
Op 12 juli 2019, drie dagen voor de geboortedag van Rembrandt, is “Rembrandt” onder de naam “Rembrandt in schildersjas” voor de ingang van museum De Lakenhal in Leiden onthuld door Yvonne van Delft, wethouder Werk, Inkomen, Economie en Cultuur in Leiden. De onthulling werd door veel mensen bijgewoond. De onthullingshandeling bestond uit het verwijderen van een goudkleurige doek die over het beeld was gehangen.
De plaatsing bij museum De Lakenhal begeleidde de manifestatie “350 jaar Rembrandt en de Gouden Eeuw” en de tentoonstelling “Rembrandt 2019” (“Jonge Rembrandt – Rising Star”) in museum De Lakenhal. De manifestatie en de tentoonstelling waren georganiseerd ter herdenking van het feit dat het in 2019 350 jaar geleden was dat Rembrandt was gestorven.
Op een kleine plaquette op de voorzijde van de sokkel was vermeld:
Gabriël Sterk, Rembrandt
2004/2005, brons, bruikleen kunstenaar
Tijdelijke plaatsing tot 9 februari 2020
ter gelegenheid van het Rembrandtjaar 2019
en de tentoonstelling Jonge Rembrandt
Na afloop van de manifestatie annex tentoonstelling ging het beeld in opslag bij bronsgieterij Atelier80 in Dreumel, waar het in 2008 was gegoten.
2020-2023: DISCUSSIES OVER DE PLAATS VAN EEN GESCHONKEN BEELD
In de tijd dat “Rembrandt” bij museum De Lakenhal stond, viel het beeld bij veel mensen in de smaak. Naar aanleiding hiervan vond Gabriël Sterk dat het beeld in Leiden moest blijven en wilde hij het aan de stad Leiden schenken. Hierbij speelde ook een rol dat zijn grootmoeder van vaders zijde geboren was in de nabijheid van Leiden. Haar meisjesnaam luidde: Van Rijn.(1) Op 4 februari 2020 aanvaardde de gemeente Leiden de schenking.(2)
Nadat de schenking was aanvaard, ontstonden hooglopende discussies over waar “Rembrandt” kon worden geplaatst. De gemeente Leiden gaf het Lucas van Leydenfonds de opdracht om onderzoek te doen naar een goede plek voor het beeld. Het Lucas van Leydenfonds kon geen goede plek vinden en gaf de opdracht terug. Vervolgens dacht de gemeente Leiden aan plaatsing in de wijk De Oude Morsch in Leiden op de Beestenmarkt of aan het Kort Galgewater bij het gebouw van de Stadstimmerwerf. Op 19 januari 2022 riep buurtvereniging “De Put in de Oude Morsch” omwonenden op om hun voorkeur uit te spreken.(3) Hun voorkeur ging uit naar plaatsing aan het Kort Galgewater bij de Stadstimmerwerf. Ook de gemeente Leiden kon zich hierin vinden en gaf een vergunning tot plaatsing af. Op 10 juli 2022 zou “Rembrandt” bij de Stadstimmerwerf worden onthuld. Gabriël Sterk had ernstige bezwaren tegen de plaatsing aldaar: naar zijn overtuiging zou het beeld onvoldoende lichtval krijgen, waardoor het niet tot zijn recht zou komen. Hij opperde het beeld in Park de Put te plaatsen. Volgens de gemeente Leiden was dit niet mogelijk; Park de Put was onderdeel van het Singelpark, waarin kunstwerken tijdelijk worden geplaatst, niet blijvend. De geplande onthulling moest worden afgeblazen. Bij gebrek aan alternatieven ging de gemeente Leiden in overleg met Gabriël Sterk over teruggave van “Rembrandt”, iets dat hem erg ontstemde.(4)
In de editie van 30 september 2022 van het Leidsch Dagblad verscheen een artikel met de kop “Leidse cultuurwethouder is ‘gewoon klaar’ met kwestie rond Rembrandtbeeld”.(5) Naar aanleiding hiervan schreef Piet Dijkstra een open brief waarin hij aangaf te betreuren dat er een conflict was ontstaan tussen de wethouder en Gabriël Sterk, kenbaar maakte dat de inwoners van Leiden graag een standbeeld van hun stadgenoot Rembrandt, die zo’n faam had als kunstenaar, in hun stad wilden hebben. Hij drong erop aan dat er alsnog een oplossing zou worden gevonden voor de plaatsing van “Rembrandt”. De open brief werd gepubliceerd in de editie van 8 oktober 2022 van het Leidsch Dagblad en bracht veel reacties teweeg. In een aansluitende brief aan wethouder Van Delft herhaalde Piet Dijkstra zijn opvattingen en vroeg hij de wethouder weer in gesprek te gaan met Gabriël Sterk. In het verlengde van deze brieven ontstond contact tussen Piet Dijkstra en Gabriël Sterk; Piet Dijkstra en zijn echtgenote Juzyna gingen zich ervoor inzetten om “Rembrandt” alsnog in Leiden geplaatst te krijgen. Zij stuurden regelmatig brieven naar de Leidse pers en hadden wekelijks contact met Gabriël Sterk.
Op 30 november 2022 werd bekend dat de buurtvereniging “De Put in de Oude Morsch”, Gabriël Sterk en de gemeenteraad van Leiden een voorstel hadden ingediend om “Rembrandt” in Park de Put te plaatsen, nabij molen De Put. Het beeld zou daar in de volle zon komen te staan, overeenkomstig de wens van Gabriël Sterk. In een eerdere fase had de gemeente Leiden plaatsing in Park de Put afgewezen vanwege mogelijk gevaar voor het verkeer, de aanwezigheid van een speeltoestel en de aanwezigheid van het Indië Monument (Gerard Brouwer).(6) Onder druk van de indieners nam de gemeente Leiden het voorstel ter hand en liet een inpassingsrapport opstellen, waarin onder andere was beschreven wat er nodig was voor de plaatsing.(7)
In de loop van 2023 bleek dat de Adviescommissie Ruimte van de gemeente Leiden tegen plaatsing in Park de Put was. De commissie was van mening dat het park door de plaatsing van het beeld te vol zou raken. De buurtvereniging had inmiddels te kennen gegeven te willen dat de bestaande grasmat verbeterd zou worden, dat rond de sokkel een perkje zou worden aangelegd en dat er extra verlichting zou worden geplaatst, mede met het oog op vandalisme, en dat er toezicht zou komen. De gemeente Leiden stelde dat hiervoor geen geld beschikbaar was.(8)
Op 16 april 2023 werd bekend dat wethouder Van Delft “Rembrandt” definitief niet in Leiden wilde plaatsen; Gabriël Sterk zou het beeld moeten terugnemen. Drie weken tevoren had zij aan de voorzitter van de buurtvereniging laten weten dit besluit te zullen nemen. In een e-mail aan het Leidsch Dagblad en de Leidse gemeenteraadsfracties maakte Gabriël Sterk kenbaar dat hij de argumenten van de gemeente Leiden om niet tot plaatsing over te gaan, erg zwak vond. Op zijn beurt maakte Piet Dijkstra kenbaar dat naar zijn mening de gang van zaken de grenzen van het fatsoen te buiten ging. Zijn aanbod om te bemiddelen, was afgewezen.(9)
In reactie op het besluit van de gemeente Leiden om “Rembrandt” niet te plaatsen maar aan Gabriël Sterk terug te geven, deed de Wijkvereniging Stationsgebied het voorstel om het beeld op het Stationsplein te plaatsen.(10) Dit voorstel was tevergeefs.
Naar aanleiding van de bekendmaking dat “Rembrandt” definitief niet in Leiden zou worden geplaatst, richtten een aantal Rembrandtliefhebbers in de regio Leiden het Burgerinitiatief “Rembrandt Komt” op met als doel het beeld van Rembrandt alsnog in Leiden geplaatst te krijgen. De voorzitter van het Burgerinitiatief was Ton Kohlbeck, ereburger van Leiden, journalist, oud-wethouder, politicus, voorzitter van kunstenaarscollectief De Leidsche Mondialen en actief op een aantal maatschappelijke terreinen.(11) In juni en augustus 2023 publiceerde het Leidsch Dagblad een tweetal kritische columns over de perikelen rond het zoeken naar een plek in Leiden voor “Rembrandt”, geschreven door Jaap Visser, gelieerd aan het Burgerinitiatief.(12) Piet Dijkstra bleef zijn werk voortzetten. Hij sloot zich niet aan bij het Burgerinitiatief. Wel had hij, tot aan de onthulling toe, regelmatig contact met Ton Kohlbeck.
In antwoord op de vraag van KIJKEN NAAR BEELDEN aan de gemeente Amsterdam of “Rembrandt” daar geplaatst zou kunnen worden, deelde de gemeente Amsterdam mee dat zij hiertoe geen aanleiding zag. In de openbare ruimte van Amsterdam stonden reeds drie beelden van Rembrandt.(13)
(1) Gabriël Sterk: brief aan de inwoners van Leiden ter gelegenheid van de onthulling in 2024 van “Rembrandt” in Park De Put.
Volgens wethouder Van Delft had Gabriël Sterk “Rembrandt” geschonken ter gelegenheid van de opening in 2019 van de gerestaureerde Laecken-Halle, waarin museum De Lakenhal is gehuisvest (Leidsch Dagblad, 30 september 2022 en 16 april 2023).
(2) Mededeling Gabriël Sterk, 5 april 2023.
(3) https://www.deoudemorsch.nl, bericht van 19 januari 2022.
(4) Leidsch Dagblad, 30 september 2022.
(5) https://www.deoudemorsch.nl, bericht van 27 september 2022; Leidsch Dagblad, 29 september 2022 en 30 september 2022.
(6) Leidsch Dagblad, 30 november 2022. Molen De Put, een in 1987 gebouwde replica van de molen die ten tijde van de geboorte van Rembrandt eigendom was van Jan Jansz. de Put, staat aan het Galgewater tegenover de de Weddesteeg, waar Rembrandt is geboren en waar zijn grootouders en later zijn ouders de moutmolen De Rijn bemaalden (vgl. https://www.molendatabase.org). De implicatie in de koptekst van de editie van 30 november 2022 van het Leidsch Dagblad dat molen De Put een reconstructie is van de molen van de vader van Rembrandt, is niet juist.
(7) Rapport Inpassing beeld Rembrandt Park de Put, 16 december 2022.
(8) Leidsch Dagblad, 16 april 2023, Sleutelstad, 18 april 2023.
(9) Leidsch Dagblad, 16 april 2023, Sleutelstad, 18 april 2023.
(10) Sleutelstad, 21 april 2023.
(11) Sleutelstad, 1 februari 2024.
(12) Leidsch Dagblad, 19 juni 2023 en 22 augustus 2023.
(13) O. van den Muysenberg, senior Beleidsadviseur Kunst en Cultuur en Programmamanager Kunst en Cultuur Zuidas gemeente Amsterdam, aan KIJKEN NAAR BEELDEN, 28 juli 2023.
2024: PROEFPLAATSING IN PARK DE PUT VOOR TWEE JAAR
Op 18 oktober 2023 werd bekend dat er een nieuwe mogelijkheid was om “Rembrandt” voor Leiden te behouden. Het beeld zou geplaatst kunnen worden bij Molen De Put in Park de Put. Het Burgerinitiatief “Rembrandt Komt” had hiertoe een voorstel geopperd.(1) De blik van het beeld zou gericht worden op de Rembrandtbrug en de achter deze brug gelegen Weddesteeg, waar het geboortehuis van Rembrandt had gestaan. Het plan van het Burgerinitiatief was om het beeld medio juli 2024 te onthullen, tijdens de Leidse Rembrandtdagen. In de toekomst zou het zo moeten zijn dat de jaarlijkse bijeenkomst ter gelegenheid van de verjaardag van Rembrandt niet meer bij het borstbeeld van Rembrandt (Toon Dupuis, 1906) op de hoek van het Noordeindeplein en de Witte Singel zou worden gehouden maar bij het standbeeld van Rembrandt in Park de Put.(2)
In januari 2024 sprak de stadsarchitect van de gemeente Leiden zijn voorkeur uit voor één van de twee door het Burgerinitiatief “Rembrandt Komt” voorgestelde plekken in Park de Put. Een medewerker van wethouder Van Delft had met betrekking tot de plaatsing een scenario opgesteld.(3)
Op 2 maart 2024 werd bekend dat de Leidse Welstands-en Monumentencommissie de plaatsing van “Rembrandt” in Park de Put unaniem had goedgekeurd.(4) De gemeente Leiden nam de goedkeuring over en verleende alle medewerking.(5) De gemeente hield wel een slag om de arm: de plaatsing in Park de Put zou een proefplaatsing zijn voor de duur van twee jaar. Hierbij speelden zorgen over de grootte van het park en het aantal objecten erin een rol, zorgen zoals de Adviescommissie Ruimte die in 2023 had geuit. Verder vreesde de gemeente Leiden dat als bezoekers en toeristen zich naast het beeld willen laten fotograferen, de grasmat en de beplanting rond het beeld eronder te lijden kunnen hebben. In de loop van 2026 zal de tijdelijke plaatsing worden geëvalueerd. Als er zich geen problemen hebben voorgedaan, wordt de vergunning omgezet in een vergunning voor permanente plaatsing.(6)
Op 25 juni 2024 is “Rembrandt” in Park de Put geplaatst.(7)
(1) Leidsch Dagblad, 18 oktober 2023.
(2) Sleutelstad, 1 februari 2024.
(3) Sleutelstad, 1 februari 2024.
(4) Leidsch Dagblad, 2 maart 2024, Sleutelstad, 6 maart 2024.
(5) Ton Kohlbeck, voorzitter Burgerinitiatief “Rembrandt Komt” in zijn openingstoespraak bij de onthulling in 2024 van “Rembrandt” in Park de Put.
(6) Leidsch Dagblad, 22 juni 2024, Sleutelstad, 22 juni 2024 en 26 juni 2024.
(7) Sleutelstad, 26 juni 2024.
13 JULI 2024: ONTHULLING
In het weekend van 13 en 14 juli 2024 vond in Leiden de vierde editie van de Leidse Rembrandt Dagen plaats. De Pieters- en Academiewijk werd het podium van een groots opgezet 17e-eeuws historisch theater. Honderden acteurs en figuranten in 17e-eeuwse kledij voerden voor jong en oud tal van activiteiten uit waaronder koorzang, muziekuitvoeringen, optochten, straatspelen en de uitbeelding van oude ambachten. Verspreid over de wijk beeldden zij onder de naam “Levende Schilderijen” schilderijen van Rembrandt uit waaronder de Badende Vrouw. De schutterscompagnie van “De Nachtwacht” trok door de wijk als Levend Schilderij.
Op 13 juli 2024 werd “Rembrandt” onder grote publieke belangstelling onthuld.
De onthulling was georganiseerd door het Burgerinitiatief. Het gemeentebestuur van Leiden was niet uitgenodigd; de spanningen van de voorgaande jaren lagen nog te vers in het geheugen. Niettemin woonde wethouder Van Delft de onthulling bij.
Het onthullingsprogramma werd muzikaal omlijst door het podiumorkest K&G 3 (koperblazers, fluitisten, basgitaar en slagwerk) dat muziek ten gehore bracht van onder andere Abba.
Ton Kohlbeck, de voorzitter van het Burgerinitiatief, heette de aanwezigen en de genodigden welkom. In zijn openingstoespraak beschreef hij de aanloop naar de plaatsing van “Rembrandt” in Park de Put. Na zijn toespraak marcheerde de schutterscompagnie van “De Nachtwacht” onder tromgeroffel het park binnen, bewapend met hellebaarden, musketten en speren. Het hondje en het kleine meisje van “De Nachtwacht” waren ook van de partij. Bij afwezigheid van de burgemeester van Leiden viel de eer om “Rembrandt” te onthullen te beurt aan Frans Banninck Cocq, kapitein van de schutterij en burgemeester van Amsterdam. “Rembrandt” was omhuld met een zeil van een 20e-eeuwse zeilboot, vastgeknoopt met een lange en brede purperrode rode strik. De onthullingshandeling bestond uit het losknopen van de strik en het verwijderen van het zeil. Ton Kohlbeck, zich richtend tot wethouder Van Delft, zei dat “Rembrandt” als het aan het Burgerinitiatief lag in Park de Put zou blijven staan; er was geen betere plek denkbaar. Frans Banninck Cocq, in zijn hoedanigheid van burgemeester van Amsterdam, beaamde dit.
Met het oog op de onthulling had Gabriël Sterk aan Piet en Juzyna Dijkstra een brief doen toekomen, gericht aan de inwoners van Leiden. Na de onthulling heeft Juzyna Dijkstra de brief voorgelezen. Gabriël Sterk had uiteengezet hoe hij in het begin van zijn loopbaan als beeldhouwer ertoe was gekomen een klein beeldje van Rembrandt te ontwerpen. Hij had ook beschreven hoe hij Rembrandt had uitgebeeld: in werkkleding, afstand nemend van een schilderij waaraan hij werkte en er kritisch naar kijkend. Gabriël Sterk lichtte in de brief ook zijn motieven om het beeld aan Leiden te schenken. Hij schreef blij te zijn met de uiteindelijke plaatsing in Park de Put: “Rembrandt” staat hier in de juiste lichtval en komt zo goed tot zijn recht. Aan het slot van zijn brief dankte Gabriël Sterk degenen die zich in de vier voorgaande jaren hadden ingespannen om “Rembrandt” voor Leiden te behouden. In het bijzonder noemde hij Piet Dijkstra, Ton Kohlbeck en het Leidsch Dagblad dat al die jaren hun wensen en reacties had gepubliceerd.
Na het voorlezen van de brief van Gabriël Sterk hield Onno Blom, auteur van De jonge Rembrandt (Amsterdam, 2019) een voordracht met als titel: “Rembrandt neemt afscheid van Leiden”.
Onder begeleiding van K&G 3 brachten Anneleen Lucas-Remijn en het Leids Kinderkoor onder leiding van Merel van Geest het Rembrandtlied ten gehore dat in 2006 was gecomponeerd door Rens Heruer (tekst) en Eric Filemon (muziek) ter gelegenheid van de 400e verjaardag van Rembrandt.
Met een dankwoord aan allen die deze dag mogelijk hadden gemaakt en het voorstellen van de leden van het Burgerinitiatief sloot Ton Kohlbeck de onthullingsplechtigheid af.
In de opvolgende nacht van 14 op 15 juli 2024 vond bij “Rembrandt” de jaarlijkse verjaardagswens en bekransing plaats. “Rembrandt” kreeg een lauwerkrans omgehangen, gesierd met rode en witte bloemen (rood en wit: de kleuren van Leiden). Voor de krans waren twee linten gemaakt met als teksten DAAR STA JE REM! en EINDELIJK KIJK JE NAAR JE GEBOORTEHUIS. FIJN MAN! De aanwezigen brachten met een glaasje Hartevelt jenever een toast uit op Rembrandt (jenever: de lijfdrank van Rembrandt) en er werden gedichten voorgedragen.
Op de voorzijde van de sokkel van “Rembrandt” is een plaquette aangebracht met de vermelding dat Rembrandt naar de plaats van zijn jonge jaren kijkt.
2024-2026: VERLOOP VAN DE PROEFPLAATSING
Op 14 juli 2025, een jaar na de onthulling van “Rembrandt”, gaf Piet Dijkstra in een brief aan het gemeentebestuur van Leiden uiting aan zijn ongenoegens over het uitblijven van gemeentewege van waardering voor het geschenk van Gabriël Sterk, de slechte toestand van het grasveld, veroorzaakt door beschadiging tijdens de plaatsing (de schade was niet hersteld) en het feit dat in de berichtgeving over de editie-2025 van de Rembrandtdagen niets over het beeld was vermeld. Hij riep het gemeentebestuur op om aan Gabriël Sterk alsnog haar waardering kenbaar te maken, de plek waar “Rembrandt” staat in goede staat te brengen en te houden en in de culturele promotie van de stad Leiden aandacht te besteden aan “Rembrandt”. Enkele dagen later heeft het gemeentebestuur van Leiden middels een brief haar dank uitgesproken aan Gabriël Sterk en toegezegd een oplossing te zoeken voor het beschadigde gras en de beschadigde planten.(1)
Rembrandt (Rembrandt Harmenszoon van Rijn, Leiden, 15 juli 1606 – Amsterdam, 4 oktober 1669): etser, kunstschilder en tekenaar.