Beeldhouwer: Oswald Wenckebach
Materiaal: vaurion
westgevel stadhuis Gouda, Markt, Gouda
Onthuld op 4 mei 1948
midden: “Sint-Joris en de draak” en wanddoekreliëf (1948)
onder: uiterst links: Indië-monument (1952); aan weerszijde getraliede ramen: namenlijsten (2022)
“Sint-Joris en de draak” en wanddoekreliëf
wanddoekreliëf
tijdelijk oorlogsmonument ten tijde van de onthulling
foto: SAMH, inv.nr. 0440. 86013, 4 mei 1946
1946: TIJDELIJK OORLOGSMONUMENT
Na de Tweede Wereldoorlog werd Oswald Wenckebach gevraagd een gedenkteken te ontwerpen dat geplaatst zou kunnen worden in de nis in de westgevel van het stadhuis van Gouda. Op 1 mei 1946 werd bericht dat het gedenkteken niet gereed was. In afwachting van gereed komen werd in de nis een tijdelijk gedenkteken geplaatst, bestaande uit een eikenhouten kruis met daarboven een krans van pijnappels en een guirlande van coniferengroen. Onder het kruis zou een ruw eikenhouten bord worden geplaatst met in vergulde letters een tekst die zou herinneren aan de bezetting en de bevrijding. Op 4 mei 1946 (4 mei: Nationale Dodenherdenking) werd het tijdelijk gedenkteken onthuld.(1)
De tekst op het bord, dat uit vier planken bestond, luidde:
1940-1945
de dooden en de gevangenen,
de verbannenen en de hongerenden,
het geloof, het verzet, de volharding
en de bevrijding
gedenken wij.
(1) Groot Gouda, 1 mei 1946, p.1 (https://samh.nl).
DE ONTWERPEN VAN WENCKEBACH
Oswald Wenckebach heeft twee gipsontwerpen van een monument ingediend. Eén van de gipsontwerpen toonde twee mensfiguren, hulp verlenend aan een gewonde, met daarachter een figuur die zijn armen omhoog heft en opkijkt naar de engelen “Vrede” en “Victorie” in de top van de blinde nis. Het andere gispontwerp, dat de voorkeur kreeg van het comité dat zich had belast met de realisatie van een oorlogsmonument, toonde Sint-Joris en de draak. Daaronder zouden de namen worden vermeld van hen die in het verzet om het leven waren gekomen en zou het aantal inwoners van Gouda worden vermeld die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven waren gekomen. Wenckebach gaf te kennen ernaar te streven dat het monument in mei 1947 zou zijn voltooid. (1)
Een maquette van “Sint-Joris en de draak” was te zien tijdens de streektentoonstelling “Hart van Holland” die van 19 tot 30 juni 1947 in Gouda werd gehouden.(2)
(1) Groot Gouda, 6 juni 1946, p.1. In Gouda geniet Sint-Joris bekendheid door de “Sint-Joris dag van de Padvinders” (https://samh.nl).
(2) Goudsche Courant, 19 juni 1947 (https://samh.nl).
DE ONTHULLING
In juni 1947 maakte Wenkebach een begin met de uitvoering in het groot van “Sint-Joris en de draak”. In januari 1948 was de grote uitvoering voltooid. De vertraging die het monument had opgelopen, was veroorzaakt door het feit dat de vaurion steen die gebruikt zou worden voor de uitvoering in het groot, lange tijd niet verkrijgbaar was.(1)
Op 1 mei 1948 werd bericht dat “Sint-Joris en de draak” op 4 mei 1948 zou worden onthuld. Het reliëf en de plaquette zouden worden geplaatst tegen vijf grote natuurstenen blokken, in de blinde in de westgevel van het stadhuis. In het bericht, dat vergezeld ging van een foto van de maquette van “Sint-Joris en de draak”, werd de tekst beschreven die op de plaquette onder de afbeelding van “Sint-Joris en de draak” was geplaatst en werd het onthullingsprogramma beschreven.(2)
De onthulling vond plaats op 4 mei 1948, voorafgaand aan de twee minuten stilte. Voorafgaand aan de onthulling hield mr. A.A.J. Rijksen, de voorzitter van het comité dat zich had belast met de oprichting van het monument, een toespraak waarin hij aangaf dat het goed is te blijven gedenken dat velen, ook inwoners van Gouda, de goede strijd hebben gestreden. Namens de Goudse illegaliteit hield J.M. Kwinkelenberg een herdenkingstoespraak. De onthulling werd verricht door een dochter van één van de omgekomenen. De onthullingshandeling bestond uit het weghalen van de Nederlandse vlag die voor het monument was gehangen. Na de onthulling stond burgemeester James stil bij de pijn die de oorlog teweeg had gebracht en de moed die was betoond. Nadat hij een krans had gelegd bij het monument, werden kransen gelegd namens onder andere de illegale werkers, waarna twee minuten stilte in acht werd genomen. Na de twee minuten stilte klonk vanaf de toren van de Sint-Janskerk bazuingeschal en trokken de aanwezigen in defilé langs het monument.(3)
“Sint-Joris en de draak” toont Sint-Joris in gevecht met een draak, symbool voor nazi-Duitsland. Onder dit reliëf is een wanddoek uitgebeeld met de aanduiding 1940-1945 en de opdracht GOUDA HERDENKT ZYN MANNEN EN VROUWEN DIE STIERVEN IN DEN STRYD TEGEN DEN OVERWELDIGER, gevolgd door een opsomming van inwoners van Gouda die in de jaren 1940-1945 als gevolg van de strijd tegen nazi-Duitsland om het leven waren gekomen.
(1) Goudsche Courant, 1 mei 1948 (https://samh.nl).
(2) Goudsche Courant, 1 mei 1948 (https://samh.nl).
(3) Goudsche Courant, 1 mei en 4 mei 1948 (https://samh.nl). In de editie van 1 mei 1948 van de Goudsche Courant is vermeld dat het monument zou worden onthuld door een dochtertje van de heer Wildenburg, een omgekomen verzetsstrijder. KIJKEN NAAR BEELDEN veronderstelt dat het ging om de dochter van W. Idenburg (diens naam is vermeld op de plaquette).
BIJGEPLAATSTE HERDENKINGSMONUMENTEN
Op 3 mei 1952 is schuin links onder “Sint-Joris en de draak” het “Indië-monument” onthuld, een gedenksteen waarop de namen zijn vermeld van zestien Goudse jongemannen die in de periode 1946-1949 zijn gesneuveld in Indonesië.
Later is onder “Sint-Joris en de draak” aan weerszijden van getraliede vensters een grote lijst gehangen met de namen van Goudse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en niet bij name bekende stadgenoten. Het aantal namen dat op deze lijsten is vermeld, is meer dan 500. Deze lijsten met namen vervangen de oorspronkelijk vervaardigde lijst met 146 namen die aan de zijmuur van het stadhuis naast de trap was geplaatst. Tijdens de Dodenherdenkingen was de toegang tot deze plek belemmerd; men kon ook geen bloemen leggen. De nieuw geplaatste lijsten zijn onthuld op 5 mei 2022.(1)
(1) https://www.goudsmetaheerhuis.nl: https://nl.wikipedia.org.
Sint-Joris (Lod [Palestina], 270 – Nicomedia [Klein-Azië], 303): de helper in nood. Volgens de overlevering heeft hij een draak gedood. De draak is symbool voor het heidendom. De overwinning op de draak is symbool voor de bekering tot het christendom.