Slak | KIJKEN NAAR BEELDEN

Naamvarianten: “De Slak”, “De Slak van Vathorst”
Beeldhouwer: Theo van de Vathorst
Materiaal: brons
Rotonde 9 (Gagelgat-Boerderijboulevard), Amersfoort-Vathorst (sinds 1 april 2011)
Onthuld in 1973 bij het kantoor van Van Gent’s Bouwbedrijf BV, Stationsstraat 50, Amersfoort

__________

HET ONTWERP VAN “SLAK”
Theo van de Vathorst heeft een aantal kleine beelden van slakken ontworpen. In opdracht van Van Gent’s Bouwbedrijf BV, gevestigd in Amersfoort, heeft hij van één van deze beelden, het beeld van een slak zonder voelsprieten met op zijn rug een huis, een grote uitvoering ontworpen, met lange voelsprieten.⁽¹⁾
In de ogen van Theo van de Vathorst was een slak die een huis met zich meedraagt, een mooi symbool voor een bouwbedrijf.⁽²⁾ In een gesprek over “Slak”, gepubliceerd op 21 augustus 2021, heeft hij gezegd “Slak” te hebben gemaakt voor de bouwers. Hij vond de fenomenale huisjes die een slak maakt een leuke link naar de bouwvakkers die net als slakken hard hun best doen een mooi huis te maken.⁽³⁾

1973: PLAATSING AAN DE STATIONSSTRAAT 50, AMERSFOORT

In 1973 is “Slak” voor het kantoorgebouw van Van Gent’s Bouwbedrijf BV aan de Stationsstraat 50 in Amersfoort geplaatst.⁽⁴⁾Het ronde beeld met het golvende patroon van het slakkenhuis contrasteerde met de strakke, rechte lijnen van het gebouw.⁽⁵⁾
In het artikel “Kunst in de bouw” in de editie van 9 augustus 1974 van Cobouw Magazine was over “Slak” gemeld dat het beeld een geschenk was van Van Gent’s Bouwbedrijf BV aan de inwoners van Amersfoort. Op de foto van “Slak” die het artikel in Cobouw Magazine vergezelde, is te zien dat de voelsprieten ingekort zijn. Het inkorten was gedaan om te voorkomen dat kinderen erop zouden gaan zitten of eraan zouden gaan hangen, met alle gevolgen van dien.⁽⁶⁾
In de ongedateerde ringband beelden van amersfoort, uitgegeven door Van Gent’s Bouwbedrijf BV, is “Slak” een van de gefotografeerde beelden. De toelichtende tekst: de slak | stationsstraat | th.v.d.vathorst. De voelsprieten waren niet ingekort. In het bijschrift is niet vermeld wanneer deze foto is genomen.⁽⁷⁾

TWEE VERPLAATSINGEN
Tussen 1973 en 2009 is “Slak” tweemaal verplaatst. Het is niet bekend wanneer “Slak” voor het eerst werd verplaatst en waarnaartoe.⁽⁸⁾
In Archief Eemland bevindt zich een foto van Stationsstraat 48/50, gedateerd op 27 november 1980.⁽⁹⁾ Uit een artikel in de editie van 19 oktober 1978 blijkt dat het gebouw toen al verhuurd was aan AKZO Chemie BV.⁽¹⁰⁾ Van Gent’s Bouwbedrijf BV, inmiddels onderdeel van Muwi (Bouwbedrijf Muijs & de Winter, Rotterdam), had haar intrek genomen in een pand aan de Algolweg 13 in Amersfoort.⁽¹¹⁾ Uiterst rechts op de foto, boven de geparkeerde auto, is een deel van “Slak” te zien. Als de datering van de foto juist is, kunnen hieraan de conclusies worden verbonden dat “Slak” niet met Van Gent’s Bouwbedrijf BV is meeverhuisd en dat de eerste keer dat “Slak” is verplaatst, na 27 november 1980 is geweest.
Bij de tweede verplaatsing werd “Slak” geplaatst bij de ingang van een gebouw.⁽¹²⁾ Dit moet een gebouw van AKZO Chemie BV zijn geweest dat als vestigingsadres Stationsplein 4 in Amersfoort had.⁽¹³⁾
In de laatste twee decennia van de twintigste eeuw had AKZO Chemie BV diverse gebouwen in Amersfoort in gebruik genomen. Vanuit het oogpunt van efficiency wilde het bedrijf haar activiteiten in één gebouw onderbrengen. Hiertoe werd een elf verdiepingen tellend kantoorgebouw in het gebouwencomplex Brouwershof aan de Stationsstraat 77 in Amersfoort gehuurd. In januari 2007 nam AKZO Chemie BV (inmiddels: AkzoNobel Chemicals BV) het nieuwe kantoorgebouw in gebruik.⁽¹⁴⁾

2011: PLAATSING OP ROTONDE 9, AMERSFOORT-VATHORST

Na de verhuizing in januari 2007 van AkzoNobel Chemicals BV naar het gebouwencomplex Brouwershof bleef het gebouw aan Stationsplein 4 twee jaar leeg staan. Op 27 maart 2009 werd bekend dat het Spoorweg Pensioen Fonds, de eigenaar van het gebouw, het gebouw zou gaan verhuren aan zuivelcoöperatie Friesland Campina. Voorafgaand aan de intrek van Friesland Campina werd het gebouw geheel gerenoveerd.⁽¹⁵⁾ Eind 2009 zou het gebouw moeten zijn opgeleverd. In of omstreeks mei 2009 zouden 300 medewerkers van de afdelingen Kaas en Boter hun intrek nemen in het gebouw en op 16 mei 2009 zou voor alle 900 medewerkers een open dag worden gehouden.⁽¹⁶⁾
Vanwege de bouwwerkzaamheden besloot het gemeentebestuur van Amersfoort op 30 oktober 2009 om “Slak” in opslag te nemen.⁽¹⁷⁾ “Slak” werd met sokkel en al in opslag genomen.
In 2011 kreeg “Slak” in de Amersfoortse wijk Vathorst een nieuwe plek. Het besluit om “Slak” in de wijk Vathorst te plaatsen zou zijn ingegeven door het feit dat er een familieband was tussen Theo van de Vathorst en boerderij De Vathorst, waarnaar de wijk Vathorst is vernoemd.⁽¹⁸⁾
Op 1 april 2011 werd “Slak” onthuld op Rotonde 9 in Amersfoort-Vathorst. Bij de onthulling waren ruim 100 leerlingen van basisschool Dok 12 aanwezig en een afgevaardigde van het Spoorweg Pensioen Fonds. Voorafgaand aan de onthulling werd in cultuur-verzamelgebouw ICOON een tentoonstelling geopend van onder andere geboetseerde slakken van leerlingen van Dok 12, slakken van Balta (Anne-Marie Durand), eerdere studies van Theo van de Vathorst en een amoureuze ontmoeting tussen twee bronzen slakken, gemaakt door Frank van Ede, een in Amersfoort werkzame beeldhouwer en bronsgieter.⁽¹⁹⁾ Ook Theo van de Vathorst was bij de onthulling aanwezig. Hij was erg blij met de plaatsing in Amersfoort-Vathorst, mede vanwege zijn achternaam. In zijn toespraak zei hij onder andere: “De beste bouwer is een slak, de slak komt thuis.”⁽¹⁹⁾
De aanwezigheid van een afgevaardigde van het Spoorweg Pensioenfonds kan misschien worden verklaard uit het feit dat het Spoorweg Pensioen Fonds eigenaar was van het gebouw aan Stationsplein 4 in Amersfoort waarin tot in januari 2007 het hoofdkantoor van AkzoNobel Chemicals BV was gevestigd, en volgens sommige bronnen eigenaar is geweest van “Slak”. Het gebouw was deel van een kantorencomplex, bestaande uit drie gebouwen. Dit kantorencomplex is tussen 1971 en 1973 gebouwd in opdracht van het Spoorweg Pensioen Fonds. De uitvoering van de bouw lag in handen van Van Gent’s Bouwbedrijf. ⁽²⁰⁾

“SLAK” OP FACEBOOK

Sinds 24 oktober 2017 heeft “Slak” een eigen Facebookpagina.⁽²¹⁾ Op de foto’s die in de loop der jaren van “Slak” zijn gemaakt, is onder andere te zien dat het beeld met enige regelmaat wordt versierd. Al jarenlang worden op de toppen van de voelsprieten gebreide mutsjes geplaatst. Voor zover bekend is dit voor het eerst gebeurd in 2014, drie jaar na plaatsing op Rotonde 9. De motieven van de mutsjes lopen sterk uiteen: willekeurige kleuren, reggae-kleuren, kerstmutsjes, oranje mutsjes ter gelegenheid van het EK voetbal, mutsjes met oogjes, mutsjes in vorm van helmen van wegwerkers die in 2023 werkzaamheden aan de rotonde uitvoerden en mutsjes in de kleuren van de vlag van Oekraïne.
Op een enkel geval na zijn de makers van de mutsjes onbekend.
Uit de Facebookpagina blijkt duidelijk dat jong en oud in Amersfoort-Vathorst erg gecharmeerd zijn van de mutsjes. Tot hun ergernis en verdriet en het verdriet van de beheerder van de Facebookpagina worden de mutsjes met enige regelmaat verwijderd. De beheerder van de Facebookpagina, die zegt niet de maker van de mutsjes te zijn, schrijft dat ze niet verwijderd mogen worden omdat ze bedoeld zijn als een verrijking van het kunstwerk, een verrijking van de wijk Vathorst en als een mooi tegengeluid aan alle narigheid waarmee wij dagelijks omringd worden op onze wereld.
In 2023 werd Rotonde 9 ingericht als voorrangsrotonde. “Slak” werd hierbij een paar meter naar binnen verplaatst.

TIJDPAD “SLAK” (FEITEN, VRAGEN)

1971-73: bouw kantorencomplex Stationsplein, Amersfoort.
Opdrachtgever: Spoorweg Pensioen Fonds.
Uitvoerder: Van Gent’s Bouwbedrijf NV (later: BV), Amersfoort.
Maakte het kantoorpand aan de Stationsstraat 48/50 deel uit van het kantorencomplex?
1973: plaatsing/onthulling bij kantoor Van Gent’s Bouwbedrijf BV, Stationsstraat 50, Amersfoort.
“Slak” is een geschenk van Van Gent’s Bouwbedrijf BV aan de inwoners van Amersfoort.
Op welke datum is “Slak” onthuld? Hoe verliep de onthullingsplechtigheid?
Is de gemeente Amersfoort bij de plaatsing/onthulling van “Slak” eigenaar geworden?
uiterlijk 1978: Van Gent’s Bouwbedrijf BV verhuist naar de Algolweg in Amersfoort, het kantoorpand wordt verhuurd aan AKZO Chemie.
“Slak” blijft staan aan de Stationsstraat 50.
Is het kantoorpand eigendom van het Spoorweg Pensioen Fonds?
Heeft de gemeente Amersfoort “Slak” bij deze gelegenheid geschonken aan het Spoorweg Pensioen Fonds?
1980-2007: “Slak” is tweemaal verplaatst.
Bij de tweede verplaatsing is “Slak” geplaatst bij het gebouw van AKZO Chemie BV (AkzoNobel Chemicals BV) aan het Stationsplein 4 in Amersfoort.
In deze periode is het pand aan Stationsstraat 50 afgebroken.
17 januari 2007: AKZO Nobel Chemicals BV verhuist naar Stationsstraat 77, Amersfoort.
Het gebouw aan het Stationsplein blijft twee jaar leeg staan.
“Slak” blijft staan.
27 maart 2009: het Spoorweg Pensioen Fonds verhuurt het kantoorgebouw aan Stationsplein 4 aan Friesland Campina; het gebouw wordt geheel gerenoveerd.
30 oktober 2009: het gemeentebestuur Amersfoort besluit “Slak” in opslag te nemen vanwege de renovatiewerkzaamheden.
Is “Slak” door het Spoorweg Pensioen Fonds aan de gemeente Amersfoort geschonken?
1 april 2011: “Slak” is onthuld op Rotonde 9, Amersfoort-Vathorst. Onder de aanwezigen: een afgevaardigde van het Spoorweg Pensioen Fonds.
Heeft het Spoorweg Pensioen Fonds bij deze onthulling “Slak” formeel overgedragen aan de gemeente Amersfoort?

⁽¹⁾ Mededeling M. van de Vathorst-Smit.
⁽²⁾ Theo van de Vathorst – Het beeld en het verhaal (Zwolle, 2004, p.57; Van Gent’s Bouwbedrijf BV is op deze pagina aangeduid met de naam Van Gendt’s Bouwbedrijf).
⁽³⁾ indebuurt – editie Amersfoort, 21 augustus 2021.
⁽⁴⁾ Mededeling M. van de Vathorst-Smit; Theo van de Vathorst – Het beeld en het verhaal (Zwolle, 2004, p.57 (toelichting op “Slak”), p.64 (foto van “Slak”) en p.65 (bijschrift bij de foto)). Op de pagina’s 57 en 65 is alleen de straatnaam Stationsstraat vermeld, niet het huisnummer. Op KIJKEN NAAR BEELDEN is het volledige adres van Van Gent’s Bouwbedrijf BV overgenomen uit onder andere Adresboek Amersfoort – 1977. pagina 61 en pagina 187. In 1972 was Van Gent’s Bouwbedrijf (toen nog J.J. van Gent’s Bouwbedrijf NV) gevestigd aan de Utrechtseweg 61-63 in Amersfoort (Adresboek Amersfoort – 1972, pagina 98 en pagina 233).
Op de webpagina’s Amersfoort op de kaart: De Slak, Mens en dier in steen en brons: De Slak en Wikipedia: Lijst van beelden in Amersfoort-noord, Hoogland en Hooglanderveen is vermeld dat “Slak” oorspronkelijk aan de Stationsstraat 16 in Amersfoort was geplaatst. Op de webpagina Amersfoort op de kaart: De Slak is gemeld dat “Slak” eind 1960-er jaren door de gemeente Amersfoort aan het Spoorweg Pensioen Fonds cadeau was gegeven voor het kantoorgebouw aan de Stationsstraat 16. Op de webpagina’s Mens en dier in steen en brons: De Slak en Wikipedia: Lijst van beelden in Amersfoort-noord, Hoogland en Hooglanderveen is 1968 aangehouden als vermoedelijk jaar van plaatsing aan de Stationsstraat 16. KIJKEN NAAR BEELDEN is tot andere bevindingen gekomen. Stationsstraat 16 is geen kantoor maar een winkel/woning die deel uitmaakt van een uit 1901 daterend huizenblok dat anno 2024 nog steeds bestaat.
⁽⁵⁾ Theo van de Vathorst – Het beeld en het verhaal (Zwolle, 2004, p.57)
⁽⁶⁾ Mededeling M. van de Vathorst-Smit. In de brochure Beelden nader bekeken – wandeling binnenstad Amersfoort (VVV Amersfoort, 1982) is over de voelsprieten gemeld dat de voelsprieten wegens beschadiging waren ingekort.
⁽⁷⁾ In beelden van amersfoort staan ongedateerde foto’s van 28 beelden, beeldengroepen en reliëfs. Achterin is een lijst met een opsomming van 28 andere beelden, beeldengroepen en reliëfs. De ringband was gedrukt bij Van Amerongen in Amersfoort; de vormgeving was verzorgd door Cees Broekhuijsen (GVN). Er is geen jaar van uitgifte vermeld en geen auteursnaam; de VVV Amersfoort had adviezen gegeven. “Slak” was van de gefotografeerde beelden het meest recent ontworpen. Omdat op de foto de voelsprieten nog hun volle lengte hebben, is het vermoeden van KIJKEN NAAR BEELDEN dat beelden van amersfoort tussen 1973 en de eerste helft van 1974 is samengesteld. Het is niet duidelijk of de uitgifte een verband had met de plaatsing en onthulling van “Slak”.
⁽⁸⁾ Mededeling M. van de Vathorst-Smit. Ten tijde van de uitgave in 2004 van Theo van de Vathorst – Het beeld en het verhaal was het gebouw waarin Van Gent’s Bouwbedrijf was gehuisvest, afgebroken (Theo van de Vathorst – Het beeld en het verhaal (Zwolle, 2004, p.57). Of “Slak” er ten tijde van de afbraak nog stond, is niet vermeld.
⁽⁹⁾ Archief Eemland, foto nr. 10830 (27 november 1980).
⁽¹⁰⁾ Leusder Krant, 19 oktober 1978.
⁽¹¹⁾ Leusder Krant, 2 juli 1981, Archief Eemland, foto nr. 00800, 18 maart 1988.
⁽¹²⁾ Mededeling M. van de Vathorst-Smit.
⁽¹³⁾ In de editie van 8 april 2011 van Weekblad Amersfoort – editie Vathorst is vermeld dat “Slak” jarenlang op het Stationsplein heeft gestaan (https://adoc.pub/vathorst-is-adoptiedier-rijker-de-slak.html).
⁽¹⁴⁾ In de loop der jaren zou het Spoorweg Pensioen Fonds voor Friesland Campina het bestaande gebouw aanvullen met een extra gebouw. Dat gebouw werd in 2011 opgeleverd.
⁽¹⁵⁾ RTV Utrecht, 28 april 2009 (als adres van Friesland Campina BV noemde RTV Utrecht de Stationsstraat in Amersfoort.
⁽¹⁶⁾ Collegebesluit gemeente Amersfoort, 30 oktober 2009.
⁽¹⁷⁾ Amersfoort op de kaart: De Slak. Zie Boerderij De Vathorst voor informatie over deze boerderij. Volgens https://www.vandevathorst.nl hebben de voorouders van Theo van de Vathorst hun familienaam ontleend aan de boerderij.
⁽¹⁸⁾ https://adoc.pub/vathorst-is-adoptiedier-rijker-de-slak.html.
⁽¹⁹⁾ Beleef Vathorst nr. 34, 18 april 2016.
⁽²⁰⁾ Nederlands Dagblad, 2 januari 1971. In een advertentie van J.J. van Gent’s Bouwbedrijf NV in de editie van 18 mei 1971 van de Soester Courant was vermeld dat het bedrijf in Amersfoort een kantorencomplex van 160.000 m² onder handen had (Soester Courant, 18 mei 1971).
Volgens de webpagina Amersfoort op de kaart: De Slak had de gemeente Amersfoort “Slak” eind 1960-er jaren aan het Spoorweg Pensioenfods geschonken en heeft het Spoorweg Pensioen Fonds “Slak” later – er is geen jaartal vermeld – aan de gemeente Amersfoort geschonken. Volgens Beleef Vathorst nr. 34, 18 april 2016 heeft Theo van de Vathorst “Slak” eind 1960-er jaren gemaakt, toen de gemeente Amersfoort het beeld cadeau deed aan het Spoorweg Pensioen Fonds. “Slak” stond 38 jaar voor het kantoor tegenover station Amersfoort Centraal. Het Spoorweg Pensioen Fonds zou “Slak” in 2010 aan de gemeente Amersfoort terug hebben gegeven.
⁽²¹⁾ Facebook: De Slak van Vathorst.

Met dank aan:
– M. van de Vathorst-Smit

→ THEO VAN DE VATHORST