De phoenix | KIJKEN NAAR BEELDEN

Naamvariant: “De aalscholver”
Beeldhouwer: Ineke van Dijk
Materiaal: brons
Vervangend beeld van “De phoenix” (Wim Kromhout Cz., 30 augustus 1898)
Houtmansplantsoen, Gouda
Geplaatst op 3 september 1998

__________

__________

__________

__________

_{ansichtkaart, met links voor het monument een politieagent (ca. 1900)}
^{SAMH, inv.nr. 0440. 11366 (bewerkt)}

_{ansichtkaart (1900-er jaren)}

_{links: tekening “Monument Van Bergen IJzendoorn”}
^{rechts: ansichtkaart “Monument Van Bergen IJzendoorn” (Goudsche Courant, 31 maart 1898)}

_{ontwerp Monument Van Bergen IJzendoorn (Wim Kromhout, Amsterdam, februari 1898)}
^{Museum Gouda, obj.nr. 50699}

DE AANLEIDING
“Monument Van Bergen IJzendoorn” is opgericht ter herinnering aan mr. Albertus Adrianus van Bergen IJzendoorn (Gouda, 28 april 28 april 1824 – 16 januari 1895). In 1864 had Van Bergen IJzendoorn zijn vader opgevolgd als burgemeester van Gouda. Tot aan zijn overlijden in 1895 was hij burgemeester van Gouda. Onder zijn burgemeesterschap maakte Gouda een periode van economische bloei door, waarvoor zijn vader de basis had gelegd.⁽¹⁾
Op 20 april 1895 werd bericht dat de gemeenteraad van Gouda op 18 april 1895 had besloten een commissie te vormen voor de oprichting van een monument voor Van Bergen IJzendoorn.⁽²⁾ Men had nog geen plek in gedachten waar het monument zou worden geplaatst.⁽³⁾ De commissie telde zestien leden en stond onder voorzitterschap van Jacob Meinard (Ko) Noothoven van Goor. Het monument zou worden bekostigd door de inwoners van Gouda. ⁽⁴⁾

⁽¹⁾ Van Bergen IJzendoorn is ook burgemeester geweest van Broek c.a. en Noord- en Zuid-Waddinxveen. Adrianus van Bergen, grootvader van Van Bergen IJzendoorn, was ook burgemeester van Gouda (Wikipedia: Albertus Adrianus van Bergen IJzendoorn).
⁽²⁾ Schoonhovensche Courant, 20 april 1895 (https://kranten.samh.nl).
⁽³⁾ De Tijd, 24 april 1895 (https://www.delpher.nl).
⁽⁴⁾ Goudsche Courant, 19 maart 1898 (https://kranten.samh.nl). Noothoven van Goor, boekdrukker en uitgever, is in Gouda wethouder geweest en lid van de gemeenteraad (https://www.goudatijdmachine.nl).

1898: ONTWERP
“Monument Van Bergen IJzendoorn” is ontworpen door de architect Willem (Wim) Kromhout Cz. (Rotterdam, 10 mei 1864 – Voorburg, 21 juni 1940). Kromhout had een fonteinmonument ontworpen. De aquarel waarop hij het ontwerp van het monument had geschilderd, dateert uit februari 1898. Op 3 maart 1898 werd bericht dat op 2 maart 1898 was besloten om ter herinnering aan Van Bergen IJzendoorn een monument te plaatsen in het nieuw aangelegde park in Gouda. Kromhout Cz. – zijn ontwerp was inmiddels goedgekeurd – zou de leiding krijgen. Onderaan het bericht was vermeld: “(R.N.)”, een aanduiding die betekent dat het bericht was overgenomen uit het Rotterdamsch Nieuwsblad.⁽¹⁾ In de editie van 5 maart 1898 van de Goudsche Courant is een ingezonden brief gepubliceerd, gedateerd op 4 maart 1898, waarin de briefschrijver, zich “een rechtvaardige” noemend, zijn ergernis over het bericht kenbaar maakte. Naar zijn mening was Gouda twee maal gepasseerd. Allereerst omdat Goudsche kranten niet de primeur van het bericht hadden; ten tweede omdat de opdracht het monument te ontwerpen was gegund aan de in Amsterdam woonachtige Kromhout Cz. en niet aan een in Gouda woonachtige beeldhouwer.⁽²⁾
Op 19 maart 1898 werd bericht dat de oprichtingscommissie een verzoek had ingediend bij de gemeente Gouda om in de vorm van een fontein een gedenkteken voor Van Bergen IJzendoorn te plaatsen in een plantsoen in Gouda dat vroeger de tuin was van het huis van Van Bergen IJzendoorn, in de berichtgeving van 2 maart 1898 aangeduid als “nieuw aangelegd park”. De fontein zou tevens dienen als verfraaiing van het park. Omdat de gedachte plek een hoogte was, zou de fontein prominent geplaatst zijn. In het verzoek was aangegeven dat de kosten werden gedragen door de inwoners van Gouda. De commissie diende tevens het verzoek in dat de gemeente Gouda het monument zou aanvaarden en zorg zou dragen voor het onderhoud. Het verzoek ging vergezeld van een gedetailleerde beschrijving van het monument en de benodigde materialen en van een tekening. Over de fontein was beschreven dat deze uit een koperen kogel bestond waaruit vijf spruiten naar de voorzijde gingen en één naar omhoog, overgaande in een koperen of bronzen vogel waaruit een waterstroom over de vijf stralen heen in het bassin zou worden gespoten. In de beschrijving was de soort vogel (aalscholver, phoenix) niet vermeld.⁽³⁾ Op verzoek van een van de raadsleden werd het verzoek van de oprichtingscommissie na de afwikkeling van de agenda van de raadsvergadering in behandeling genomen. Het verzoek van de oprichtingscommissie werd ingewilligd zonder hoofdelijke stemming.⁽⁴⁾
Op 22 maart 1898 gaf de oprichtingscommissie de Goudsche Courant toestemming het monument te fotograferen. De foto werd tentoongesteld in het gebouw van de Goudsche Courant aan de Lange Tiendeweg in Gouda. Abonnees van de Goudsche Courant kregen met de editie van 31 maart 1898 in de vorm van een ansichtkaart een foto van het monument toegezonden.⁽⁵⁾
De berichtgeving van 22 maart 1898 wekt de indruk alsof het monument gebouwd en wel gefotografeerd mocht worden. Het monument moest echter nog worden gebouwd. De overeenkomsten een ongedateerde tekening van het monument en de afbeelding van het monument op de foto van de Goudsche Courant laten zien dat de Goudsche Courant de tekening heeft gefotografeerd en dat de foto van de tekening is gebruikt voor de productie van ansichtkaarten van het monument, die bijgesloten werden bij de editie van 31 maart 1898 van de Goudsche Courant. Het is niet ondenkbaar dat de tekening oorspronkelijk was bijgevoegd bij het verzoek van de oprichtingscommissie dat op 18 maart 1898 werd behandeld in de raadsvergadering.
Uit advertenties, gepubliceerd op 11 en 14 juli 1898, blijkt dat bij A. Brinkman & Zn. in Gouda nog enkele foto’s voorradig waren, die gekocht konden worden tegen een stuksprijs van f 0,10. In deze advertenties was vermeld dat de bouw van het monument zijn voltooiing naderde.⁽⁶⁾
Op 26 april 1898 besloot de gemeenteraad van Gouda om het “Monument Van Bergen IJzendoorn” te aanvaarden.⁽⁷⁾

⁽¹⁾ Goudsche Courant, 3 maart 1898 (https://kranten.samh.nl).
⁽²⁾ Goudsche Courant, 5 maart 1898 (https://kranten.samh.nl).
⁽³⁾ De vogelfiguur was de uitbeelding van een phoenix (mededeling Ineke van Dijk). Op KIJKEN NAAR BEELDEN draagt de vogelfiguur om deze reden de naam “De phoenix” en niet de naam “De aalscholver”, ondanks dat de vogelfiguur snel na de onthulling voortdurend is aangeduid met de naam “aalscholver”. Op pagina 9 in Beelden in Gouda – Kunst van de 20e eeuw (Oscar van der Wijk, Hans Vogels, Gouda, 2001) is vermeld dat de oorspronkelijke waterspuwer een bronzen Phoenix was, symbool voor de onsterfelijke ziel.
⁽⁴⁾ Goudsche Courant, 19 maart 1898 (https://kranten.samh.nl). De beoogde plek lag nabij het Rijnlands stoomgemaal.
⁽⁵⁾ Goudsche Courant, 23 en 31 maart 1898 (https://kranten.samh.nl).
⁽⁶⁾ Goudsche Courant, 11 en 14 juli 1898 (https://kranten.samh.nl).
⁽⁷⁾ Goudsche Courant, 27 april 1898 (https://kranten.samh.nl).

24 AUGUSTUS 1898: RUMOER OVER DE ONTHULLINGSDATUM
Op 24 augustus 1898 werd bericht dat de dag ervoor was besloten om “Monument van Bergen IJzendoorn” op 30 augustus 1898 om 11.00 uur over te dragen aan het gemeentebestuur van Gouda. Het Dagblad van Gouda had eerder bericht dat het monument op 28 augustus 1898 zou worden onthuld; tegelijk met het in gebruik nemen van de nieuw gebouwde muziektent in het park. De Goudsche Courant had dat bericht voor verzonnen verklaard. Hiermee escaleerde een conflict tussen beide kranten dat al langere tijd bestond. In een ingezonden brief, gepubliceerd in de editie van 24 augustus 1898 van de Goudsche Courant, liet het Dagblad van Gouda weten dat de informatie over wat zou gebeuren op 28 augustus 1898, uit betrouwbare bron afkomstig was, waaraan zij geheimhouding had beloofd. De datum 30 augustus1898 die de Goudsche Courant had genoemd, was volgens het Dagblad van Gouda bekend geworden na de mededeling in het Dagblad van Gouda dat de onthulling van het monument en de ingebruikname van de muziektent op 28 augustus 1898 zou plaatsvinden. Het Dagblad van Gouda gaf verder aan de indruk te hebben dat de Goudsche Courant haar edities voortdurend naploos op eventuele fouten. In haar reactie gaf de Goudsche Courant te kennen dat zij op 20 augustus 1898 navraag had gedaan bij burgemeester Martens en voorzitter Noothoven van Goor. Martens en Noothoven van Goor hadden laten weten dat de oprichtingscommissie op 22 augustus 1898 zou vergaderen over de onthulling en naar aanleiding van de vergadering een voorstel zou indienen bij het gemeentebestuur van Gouda. Noch het gemeentebestuur, noch de oprichtingscommissie hadden 28 augustus 1898 in gedachten. De Goudsche Courant bleef bij haar kwalificatie “verzonnen” en eiste dat het Dagblad van Gouda haar bron bekend zou maken. In een aanvullend commentaar meldde de redactie van de Goudsche Courant met enige regelmaat het Dagblad van Gouda na te lopen op berichten die het Dagblad van Gouda zonder bronvermelding had overgenomen uit de Goudsche Courant.⁽¹⁾
In de editie van 26 augustus 1898 van de Goudsche Courant werd aandacht besteed aan het antwoord van het Dagblad van Gouda. De redactie van het Dagblad van Gouda had als blijk van sympathie toegegeven “gedwaald” te hebben maar was van mening dat een verschil van twee dagen (28 en 30 augustus) niet zoveel uitmaakte. In de ogen van de redactie van de Goudsche Courant was er van de kant van het Dagblad van Gouda geen sprake van sympathie maar van jaloezie.⁽²⁾

⁽¹⁾ Goudsche Courant, 24 augustus 1898 (https://kranten.samh.nl).
⁽²⁾ Goudsche Courant, 26 augustus 1898 (https://kranten.samh.nl).

30 AUGUSTUS 1898: ONTHULLING VAN “MONUMENT VAN BERGEN IJZENDOORN”
Op 30 augustus 1898 werd “Monument Van Bergen IJzendoorn” onthuld. De onthullingsplechtigheid, omlijst met koraalmuziek, werd bijgewoond door onder andere Rudolph Lodewijk Martens, burgemeester van Gouda die Van Bergen IJzendoorn had opgevolgd, raadsleden en oud-raadsleden, een garnizoenscommandant, officieren van de Goudse Schutterij en gemeente- en rijksambtenaren. Noothoven van Goor dankte onder andere leden van de familie Van Bergen IJzendoorn, de burgemeester en de gemeenteraad voor hun medewerking bij de oprichting en plaatsing van het monument en zei dat het monument een herinnering was aan de bekwame, kundige burgemeester en humane, beminnelijke man die Van Bergen IJzendoorn was geweest, die Gouda zeer grote diensten had bewezen. Uit de toespraak van Noothoven van Goor bleek ook dat de keuze van de plek niet zonder moeilijkheden was verlopen, waardoor plaatsing van het monument vertraging had opgelopen. Het monument werd overgedragen aan burgemeester Martens, die toezegde zorg voor te dragen voor goed onderhoud. De onthullingsplechtigheid werd afgesloten met het ten gehore brengen van Wien Neerlandsch Bloed en het Wilhelmus.⁽¹⁾

⁽¹⁾ Goudsche Courant, 31 augustus 1898, Schoonhovensche Courant, 3 september 1898 (https://kranten.samh.nl).

DE UITVOERING VAN “MONUMENT VAN BERGEN IJZENDOORN”
“Monument Van Bergen IJzendoorn” is uitgevoerd in Noors graniet. De inscriptieplaat is vervaardigd uit porfier. De inscriptie op de plaat (de letters zijn verguld) luidt: DANKBARE HULDE AAN ONZEN BURGEMEESTER MR. A.A. VAN BERGEN IJZENDOORN OVERLEDEN 16 JANUARI 1895. Voor de onderbouw is gebruik gemaakt van bakstenen; het vogelbeeld was uitgevoerd in brons.⁽¹⁾ De fonteininstallatie en toebehoren waren aangelegd door de Goudsche Waterleiding Maatschappij.⁽²⁾ In de bek van “De phoenix” was een spuiter geplaatst.
Op de aquarel en de foto van de kaart die door de Goudsche Courant aan haar abonnees was toegezonden, heeft het phoenixbeeld lange, afhangende veren. In de einduitvoering, met name goed te zien op de foto met links voor het monument een politieagent, zijn de veren aaneengesloten uitgebeeld, omhoog geheven.

⁽¹⁾ Goudsche Courant, 18 maart 1898 (https://kranten.samh.nl); Wikipedia: Gedenkteken A.A. van Bergen IJzendoorn.
⁽²⁾ Goudsche Courant, 31 augustus 1898 (https://kranten.samh.nl);

DE WERKING VAN DE FONTEIN
Op 30 oktober 1908 kaartte een van de raadsleden in de raadsvergadering van de gemeente Gouda de werking van de fontein aan. Hij beschreef dat de fontein, ondanks toezeggingen, op zon- en feestdagen nauwelijks in werking was gesteld. Het gemeentebestuur gaf aan dat de fontein bij regen niet in werking was gezet. Hiertegen werd ingebracht dat de fontein pas in de middag in werking was gezet. Het raadslid drong aan op regelmatig in werking stellen van ’s ochtends. tot ’s avonds.⁽¹⁾
Op 4 mei 1966 beklaagde een briefschrijver zich over het vrijwel niet werken van de fontein. Volgens deze briefschrijver was het de bedoeling dat de fontein tijdens hoogtijdagen zou werken maar dat was hoogstzelden het geval.⁽²⁾

⁽¹⁾ Goudsche Courant, 6 november 1908 (https://kranten.samh.nl).
⁽²⁾ Goudsche Courant, 4 mei 1966 (https://kranten.samh.nl).

3 SEPTEMBER 1998: VERVANGEND EXEMPLAAR VAN “DE PHOENIX” (INEKE VAN DIJK)
In of omstreeks 1985 heeft de gemeente Gouda “De phoenix” in opslag genomen wegens restauratie van “Monument Van Bergen IJzendoorn”.
In de loop van 1996 werd een begin gemaakt met werkzaamheden die het Houtmansplantsoen, dat erg vervallen was geraakt, weer in goede staat moesten brengen.⁽¹⁾ Bij het naderen van de voltooiing van de werkzaamheden werden aan “Monument Van Bergen IJzendoorn” restauratiewerkzaamheden uitgevoerd. Bij voltooiing van de restauratie zou “De phoenix”, nog steeds in opslag, worden teruggeplaatst. Het beeld bleek echter niet meer aanwezig te zijn. De gemeente Gouda wendde zich tot haar inwoners met een oproep, gepubliceerd in de editie van 7 november 1995 van de Goudsche Courant.⁽¹⁾ In februari 1996 had nog niemand op de oproep gereageerd.⁽²⁾
Op 8 januari 1997 werd overleg gevoerd over het laten vervaardigen van een vervangend exemplaar. De kosten van vervaardiging werden geraamd op f 22.000,-. Voor dit bedrag was nog geen financiering gevonden; de gemeente Gouda hoopte op bekostiging via sponsoren.⁽³⁾
Begin 1997 was de waterleiding die ten behoeve van de fonteininstallatie was aangelegd, afgesloten. De Stichting Gouda Floreert maakte kenbaar dat zij nastreefde een fontein in “Monument van Bergen IJzendoorn” te plaatsen. Op 28 augustus 1997 werd bericht dat hiervoor reeds f 3.300,- was ingezameld. In de berichtgeving was geen streefbedrag genoemd.⁽⁴⁾
Op 22 januari 1998 bericht dat opdracht was gegeven tot restauratie van “Monument Van Bergen IJzendoorn”.⁽⁵⁾ Op 25 juli 1998 werd bericht dat Ineke van Dijk opdracht had gekregen een vervangend beeld te ontwerpen voor “de aalscholver”.⁽⁶⁾ Onder gebruikmaking van oude foto’s en de aquarel van Kromhout die deel uitmaakte van de collectie van Museum Het Catharina Gasthuis (tegenwoordig: Museum Gouda), ontwierp zij in was een vervangend exemplaar. Op 3 september 1998 werd de grote bronzen uitvoering onder het toeziend oog van Ineke van Dijk, in alle stilte in “Monument van Bergen IJzendoorn” geplaatst.⁽⁷⁾ In de bek van “De phoenix” was, evenals bij het verdwenen exemplaar, een spuiter aangebracht waardoor “De phoenix”, evenals zijn voorganger, een fonteinfunctie had. Zodoende is er geen fontein in het monument geplaatst zoals de Stichting Gouda Floreert in 1997 voor ogen had.⁽⁸⁾
Met de plaatsing van het vervangend exemplaar van “De phoenix” was “Monument Van Bergen IJzendoorn” weer compleet. Ter gelegenheid hiervan werd van 18 september t/m 25 oktober 1998 in Museum Het Catharina Gasthuis in Gouda de expositie “Aalscholver – Ontwerpen voor de restauratie van het Van Bergen IJzendoorn Monument” gehouden.⁽⁹⁾
De fonteininstallatie kan in werking worden gezet door op een knop te drukken.⁽¹⁰⁾

⁽¹⁾ Goudsche Courant, 28 jun 1996 (https://kranten.samh.nl).
⁽²⁾ Goudsche Courant, 7 november 1995 (https://kranten.samh.nl). De mededeling in de editie van 28 juni 1996 van de Goudsche Courant dat “De phoenix” sinds het midden van de 1960-er jaren was verdwenen, is niet juist (https://kranten.samh.nl).
⁽³⁾ Goudsche Courant, 8 februari 1996 (https://kranten.samh.nl).
⁽⁴⁾ Goudsche Courant, 29 augustus 1997 (https://kranten.samh.nl).
⁽⁵⁾ Goudsche Courant, 22 januari 1998 (https://kranten.samh.nl).
⁽⁶⁾ Goudsche Courant, 25 juli 1998 (https://kranten.samh.nl).
⁽⁷⁾ Goudsche Courant, 4 september 1998 (https://kranten.samh.nl).
⁽⁸⁾ KIJKEN NAAR BEELDEN heeft geen berichtgeving kunnen vinden over de aanwending door de Stichting Gouda Floreert van het geld dat zij voor de fontein had ingezameld.
⁽⁹⁾ Goudsche Courant, 4 september 1998 (https://kranten.samh.nl). In de editie van 7 januari 1999 van het Algemeen Dagblad was de expositie aangeduid met de naam De Feniks; ontwerpen voor de restauratie van het Van Bergen IJzendoorn monument” (https://www.delpher.nl).
⁽¹⁰⁾ Mededeling Marrianne Waalwijk.

28 NOVEMBER 2000: STATUS VAN RIJKSMONUMENT
Op 28 november 2000 heeft “Monument Van Bergen IJzendoorn” onder nr. 517574 de status van Rijksmonument gekregen. De status van Rijksmonument is toegekend vanwege het algemeen belang (architectuur- en cultuurhistorische waarde) en het feit dat het monument wordt beschouwd als een representatief voorbeeld van een gedenkteken in een bouwstijl, verwant aan het Eclectisme, waarbij de ruw behakte blokken het geheel een rustiek karakter geven. Verder is het monument van stedenbouwkundig belang vanwege de ruimtelijke en functionele relatie met het park en vanwege de ensemblewaarde.⁽¹⁾

⁽¹⁾ https://rijksmonumenten.nl

2010 EN 2011: REPLICA’S VAN DE REPLICA VAN INEKE VAN DIJK
In 2010 en 2011 zijn onder de naam Twee aalscholvers twee replica’s van “De phoenix” geplaatst in het Van Bergen IJzendoornpark in Gouda. Deze replica’s zijn vervaardigd door Marrianne Waalwijk.

DE NAAMVARIANT “DE AALSCHOLVER”

Een phoenix (feniks) is een Grieks-mythologische vogel die in staat is steeds opnieuw herboren te worden uit zijn eigen as.
In de loop der eeuwen is de phoenix op uiteenlopende wijzen afgebeeld.
De kop van het phoenixbeeld dat deel uitmaakt van “Monument Van Bergen IJzendoorn” heeft trekken van de kop van een aalscholver. Dit verklaart waarom het beeld de bijnaam “De aalscholver” kreeg. De vleugels van het phoenixbeeld daarentegen hebben geen trekken van de vleugels van een aalscholver. Een staande aalscholver houdt zijn vleugels strak langs zijn lijf of spreidt ze om ze te laten drogen, zoals te zien op de foto hiernaast van De aalscholver (Ineke van Dijk, Lekkerkerk).

→ INEKE VAN DIJK