Bijnaam: “Olifant”
Beeldhouwer: onbekend
Materiaal: brons
Zijgevel Mauritslaan 57, De Meern
Geplaatst in uiterlijk 1991
__________
.
EEN JARENLANG NIET GEZIEN RELIËF
Van de tientallen jaren die ik in De Meern woon, woonde ik de eerste dertien jaar (1997-2010) dicht in de buurt van de Mauritslaan. Het huis op nummer 57 lag aan mijn looproute naar een bushalte op de Meerndijk. In die jaren had ik nog geen belangstelling voor beelden en op de terugweg van de bushalte was het reliëf mij nooit opgevallen.
In 2017 kreeg ik belangstelling voor beelden. In december 2018 plaatste ik de website KIJKEN NAAR BEELDEN online en ging ik reizen door Nederland, op zoek naar sculpturen en murals die mij qua voorstelling aanspraken.(1)
De eerste keer dat ik het reliëf aan de zijgevel van het huis aan de Mauritslaan in De Meern zag, was tijdens een wandeling op 25 maart 2026. Op foto’s die ik ervan heb gemaakt, kon ik geen signatuur ontdekken. Op internet waren er geen foto’s van te vinden. Onder de indruk van de uitbeelding van een dier, besloot ik op KIJKEN NAAR BEELDEN aandacht aan het reliëf te besteden.
Op 25 maart 2026 heb kort gesproken met de huidige bewoners van Mauritslaan 57. Zij waren niet de eerste eigenaar van de woning en vertelden dat het het reliëf al aan de zijgevel hing toen zij hun intrek namen in de woning. Meer wisten zij niet. Omwonenden, die het reliëf “Olifant” noemden, vertelden dat het al zo’n 35 jaar aan de zijgevel hing.
Op zoek naar informatie, heb ik de foto’s die ik van het reliëf heb gemaakt, gepubliceerd op mijn accounts op Facebook en Instagram en in de Facebookgroep “Bij ons in De Meern”, met de vraag wie er iets over dit reliëf wist. Enkele leden van “Bij ons in De Meern” hebben het bericht gedeeld. Verder heb ik navraag gedaan bij Joost van Waert, auteur van “Muurkunst in Utrecht”, een lijvig boekwerk dat regelmatig wordt herdrukt met nieuwe foto’s en reportages, en bij de Historische Vereniging Vleuten De Meern Haarzuilens en Leidsche Rijn.
(1) Van kunstwerken of murals die ik niet begrijp, maak ik geen foto’s. Het risico is dat ze verkeerd in beeld komen, wat er afbreuk aan doet.
DE BENAMING “LEO”
Twee reacties in “Bij ons in De Meern” wezen in één en dezelfde richting. Uit een van de reacties bleek dat de inzender zich het reliëf herinnerde uit de tijd dat de architect Leo Scholte woonachtig was op de Mauritslaan 57. Dit werd bevestigd door een andere inzender, aan wie Leo Scholte uitleg had gegeven over het reliëf. Deze inzender deelde mee dat naar zijn herinnering het reliëf de naam “Leo” draagt en een leeuw uitbeeldt, een toespeling op Leo Scholte. Degenen aan wie Leo Scholte op zeker moment het huis verkocht heeft, hadden van hem uitleg gekregen over het reliëf.(1)
De rechterhelft van het reliëf toont de achterpoten en de staart van een leeuw. Dit in aanmerking nemend, lijkt het mij dat de reacties waarin is verwezen naar de architect Leo Scholte, eigenaar van de woning aan de Mauritslaan 57 en naar de naam “Leo” bruikbare informatie bevatten. Om deze reden heb ik aan het reliëf de werknaam “Leo” gegeven, in afwachting van informatie over de feitelijke naam van het reliëf en de naam van de beeldhouwer die het heeft ontworpen. De linkerhelft van het reliëf toont een kop die bij mij niet direct associaties oproept met een leeuwenkop. Bij sommige omwonenden heeft de kop associaties opgeroepen met de kop van een olifant, wat heeft geleid tot de benaming “Olifant”.
(1) Facebookgroep “Bij ons in De Meern”, bericht van 25 maart 2026.
AI KAN FOUTEN MAKEN
Een aantal inzenders op Facebook en Instagram hebben de foto’s die ik van het reliëf heb gemaakt geüpload naar “Google Lens”, een zoekprogramma van Google waarin de geüploade foto wordt vergeleken met foto’s en informatie in de database van Google. Door middel van AI (artificial intelligence, vert.: kunstmatige intelligentie) geeft Google Lens toelichtingen op het zoekresultaat. De vraagsteller kan ervoor kiezen alle informatie te bekijken of informatie op basis van exacte of visuele overeenkomsten van de geüploade foto met foto’s in de database van Google. Google Lens biedt ook de mogelijkheid informatie te lezen over de foto zelf. Door middel van “feedback” kan de vraagsteller commentaar leveren op de verstrekte informatie.
Degenen die een van mijn foto’s van “Leo” hadden geüpload naar Google Lens, kregen niet dezelfde toelichting maar onderling verschillende toelichtingen met onder andere verschillende namen van beeldhouwers en verschillende informatie over wat het reliëf voorstelt.
a. De AI-gestuurde informatie in Google Lens
Volgens één van de toelichtingen van Google Lens toonde de foto van het reliëf het beeld De wachter (Eric Claus, Utrecht). Dit beeld, waarvan hiernaast een foto is afgebeeld, zou staan in de openbare ruimte, bijvoorbeeld aan de Ina Boudier Bakkerlaan in Utrecht. Eric Claus had volgens deze toelichting meerdere versies van “De wachter” ontworpen, waaronder een grotere stenen variant. Hiermee werd Wachter (Eric Claus, Amsterdam) bedoeld.(1)
De toelichting van Google Lens raakt kant noch wal. De oeuvrenaam van het beeld van Eric Claus in Utrecht luidt: “Wachter”. “Wachter” is geen reliëf dat aan een gevel hangt maar een beeld, staande langs de openbare weg. Het exemplaar in Utrecht van “Wachter” heeft oorspronkelijk (1973) aan de Ina Boudier Bakkerlaan in Utrecht gestaan bij de H.C. Andersenschool. Sinds 2014, na enige jaren in opslag te zijn geweest, maakt het beeld deel uit van de wandelroute “Willem Arntszkade” en staat het in het plantsoen tussen de Zaagmolenkade en de Willem Arntszkade.(2)
Volgens de toelichting van Google Lens op een upload door iemand anders van de foto van het reliëf ging het om een reliëf dat was ontworpen door Paulus Reinhard (1929-2016). Paulus Reinhard had bekendheid genoten vanwege zijn gevelstenen en reliëfs, die vaak organische vormen en gestileerde figuren bevatten. Volgens de toelichting was de naam van het reliëf niet bekend.(3) Over het werk van Paulus Reinhard is geen catalogus of oeuvreboek uitgebracht. De website over Paulus Reinhard biedt geen volledig overzicht van zijn werk. Wat opvalt, is dat er geen foto’s zijn van gevelstenen of reliëfs.(4) Verder is het niet duidelijk waarop Google Lens het overlijdensjaar van Paulus Reinhard heeft gebaseerd. Ik heb hem in het begin van de 2020-er jaren bezocht in zijn atelier.
Volgens de toelichting van Google Lens op een latere upload van de foto door dezelfde inzender ging het om een kunstwerk, “De slak” genaamd, zonder verdere informatie.(5)
Volgens een van degenen die gereageerd hadden op mijn bericht in “Bij ons in De Meern” luidde de naam van het reliëf “Vlieg”. Het zou een vliegende vis uitbeelden, ontworpen door Fons Bemelmans. Misschien zou in Bergeijk een exemplaar ervan hangen.(6) Natrekken van deze informatie wees uit dat “Vlieg” in Weebosch staat, een dorp dat deel uitmaakt van de gemeente Bergeijk. Het beeld is niet ontworpen door Fons Bemelmans maar door Toon Slegers.(7)
Volgens de toelichting in de rubriek “AI modus” van Google Lens op mijn eerste upload op 28 maart 2026 van mijn close-up foto van het reliëf, voorzien van mijn naam en de datum van de foto, toont de foto het bronzen reliëf “De Vogel”, ontworpen door Fons Bemelmans. Het zou dus niet gaan om het reliëf “Vlieg” dat Fons Bemelmans zou hebben ontworpen. Fons Bemelmans heeft een bronzen kunstwerk ontworpen, genaamd “De Vogel”. Dit kunstwerk is echter geen reliëf. Het is een beeld en is in april 1980 geplaatst in Weert.(8)
Een tweede upload, op 28 maart 2026, een uurtje later, leverde in de rubriek “AI modus” een toelichting op met informatie die totaal verschilde van de toelichting, een uur voordien gegeven. Volgens de tweede toelichting toonde de foto het kunstwerk “Opstanding” (“Verrijzenis”), ontworpen door Wessel Couzijn. De bron waaraan deze informatie was ontleend, is de website van Sculpture International Rotterdam. In de toelichting ben ik onder de naam TWM van Berkel bestempeld als fotograaf die veelvuldig beelden in de openbare ruimte in Nederland documenteert.
De toelichting in de rubriek “Alle” bij de eerste zoekopdracht wekt verwarring en raakt kant noch wal.
In de eerste zin van de toelichting, een AI-overzicht van informatie tonend, ben ik bestempeld als kunstenaar, niet als fotograaf. De zin wekt de indruk als zou ik het reliëf op 25 maart 2026 hebben ontworpen.
Wat opvalt, is dat mijn naam is weergegeven als TWM van Berkel, overeenkomstig de wijze waarop ik op KIJKEN NAAR BEELDEN mijn foto’s signeer, en niet als T.W.M. van Berkel. Wat verder opvalt, is dat in deze toelichting de naam van Fons Bemelmans en het door hem ontworpen reliëf (sic) “De vogel” niet voorkomt.
Achter de eerste zin staat een link naar een bericht van 11 mei 2022 op het weblog “Bert Ernste – Utrecht | São Paolo”.(9) De toelichting in Google Lens is voor een deel terug te voeren op dit bericht. Hierin is een close-up foto te zien van een van de ornamenten van de waterpomp aan de Breedstraat in Utrecht: een liggend hoofd met open mond en ronde lippen. In de rubriek “Alle” is de close-up foto weergegeven. Volgens de toelichting in deze rubriek is het hoofd vervaardigd uit brons. Op de close-up foto van het hoofd in het bericht is duidelijk te zien dat het is vervaardigd uit steen. Ten slotte de opmerking dat de benaming “Toe, geef me een kusje” geen benaming van het ornament is maar de koptekst van het bericht.
De toelichting in de rubriek “Alle” in de tweede zoekopdracht verschilt van de toelichting in deze rubriek bij de eerste zoekopdracht. Volgens de toelichting in de tweede zoekopdracht toont de geüploade foto van het reliëf een kunstwerk dat bekend staat als “Liggend hoofd” of “Toe, geef me een kusje”. In de toelichting bij de eerste zoekopdracht komt de naam “Liggend hoofd” niet voor. De toelichting verwijst, net als de toelichting bij de eerste zoekopdracht, naar het weblog van Bert Ernste. Het hoofd op de waterpomp is volgens de toelichting gemaakt van brons en bevindt zich op de waterpomp aan de Breedstraat in Utrecht. De datum van mijn foto en mijn naam TWM van Berkel zijn ontleend aan de signering van mijn foto.
Bij beide zoekopdrachten werd in de rubriek “Exacte overeenkomsten” aangegeven dat er geen exacte overeenkomsten waren gevonden tussen de geüploade foto en foto’s in de database van Google. Als reden werd opgegeven dat de foto hetzij uniek zou zijn, hetzij niet vaak zou zijn gedeeld.
In de rubriek “Visuele overeenkomsten” werd bij beide zoekopdrachten een bonte reeks van afbeeldingen van bronzen beelden en reliëfs getoond die in meerdere of mindere mate overeenstemden met de vorm van het reliëf dat te zien is op mijn foto’s ervan. De mate van overeenstemming is op zijn zachts gezegd vergezocht.
In de rubriek “Over deze afbeelding” is bij beide zoekopdrachten vermeld dat Google Lens geen resultaten heeft gevonden die meer informatie geven over wat er op de foto te zien is. Mogelijke redenen hiervoor zouden zijn dat de afbeelding privé is, heel nieuw of niet op veel pagina’s voorkomt. Via “Feedback” kan naar Google nadere informatie worden gestuurd, zodat Google in staat raakt om op grond van verdere informatie nauwkeurige toelichtingen te genereren en te presenteren.
Op 30 maart 2026 heeft KIJKEN NAAR BEELDEN in Google Zoeken de zoekopdracht “relief leeuw mauritslaan 57 ingevoerd. De AI-gestuurde informatie was ontleend aan mijn artikel op KIJKEN NAAR BEELDEN over dit reliëf, dat via een link kan worden aangeklikt.
In de AI-gestuurde informatie is vermeld dat niet bekend is wie het reliëf heeft ontworpen. Er zijn geen namen vermeld van andere beeldhouwers. Ook zijn er geen namen vermeld van kunstwerken die gelijkenis hebben met het reliëf.
(1) Facebookgroep “Bij ons in de Meern”.
(2) Zie Wandelroute “Willem Arntszkade” en Wachter (Eric Claus, Utrecht).
(3) Instagram.
(4) https://www.paulusreinhard.nl.
(5) Instagram.
(6) Facebookgroep “Bij ons in de Meern”.
(7) https://www.bergeijk.nl/vlieg.
(8) Fons Bemelmans: “De Vogel” (Weert).
(9) https://blog.ernste.net/2022/05/11/toe-geef-me-een-kusje/.
b. De AI-gestuurde informatie in Google Zoeken
Op 28 maart 2026 heeft KIJKEN NAAR BEELDEN bij Google een verzoek ingediend mijn pagina over het reliëf te indexeren. Dit verzoek werd de eigenste dag gehonoreerd.
Naar aanleiding van het geïndexeerd zijn heb ik op 29 maart 2026 in de zoekmachine van Google twee keer de zoekopdracht “Leo reliëf De Meern” ingevoerd. De AI-gestuurde informatie over het reliëf was niet eensluidend en niet juist en verschilt op punten van de AI-gestuurde informatie in Google Lens.
Volgens de AI-gestuurde informatie, gegenereerd bij de eerste zoekopdracht, is het reliëf een gevelsteen of wandreliëf met een specifieke of historische betekenis voor de plek waar het zich bevindt. Tussen 1997 en 2010 was het volgens de informatie niet of nauwelijks zichtbaar voor het publiek. Als bron van deze informatie werd via een link verwezen naar KIJKEN NAAR BEELDEN. Met stelligheid is beweerd dat het reliëf een leeuw toont (vandaar de naam “Leo”) en is uitgevoerd in een stijl die past bij de architectuur van de omgeving.
Volgens de AI-gestuurde informatie, gegenereerd bij de tweede zoekopdracht, die qua verwoording identiek was aan de eerste zoekopdracht, is het reliëf bevestigd aan de gevel van een pand aan de Rijksstraatweg 56 in De Meern, dat als bankgebouw gebruikt is geweest door de Nederlandsche Middenstandsbank. In de informatie is bij de Nederlandsche Middenstandsbank een verwijslink geplaatst naar mijn artikel. Deze verwijslink is is niet juist, evenmin als de opmerkingen dat het reliëf het symbool van de Nederlandsche Middenstandsbank toont en dat het is uitgevoerd in geglazuurd keramiek. Het zou zijn vervaardigd door Atelier St. Joris in Beesel.
Als argument voor de bestempeling als symbool van de Nederlandsche Middenstandsbank is aangevoerd dat dit soort reliëfs in de 1950-er en 1960-er jaren vaak aan gevels van bijkantoren van de Nederlandse Middenstandsbank werden geplaatst. Onder verwijzing naar mijn artikel werd opgemerkt dat het reliëf sterke gelijkenissen vertoont met ontwerpen van kunstenaars die vaker voor de bank werkten. Onder verwijzing naar mijn artikel is over het reliëf ook opgemerkt dat het door begroeiing (klimop) jarenlang aan het zicht onttrokken was geweest.
Op 30 maart 2026, twee dagen na de indexatie van mijn artikel over het reliëf, heb ik de zoekopdracht “relief leeuw mauritslaan 57 de meern” ingevoerd. Volgens de door AI-gestuurde informatie was “Leo” de meest aannemelijke naam van het reliëf; de beeldhouwer was onbekend en er was geen signatuur. Geen namen van beeldhouwers, geen andere adressen. Volgens de AI-gestuurde informatie beeld het reliëf op figuratieve wijze een dier uit. Kenners zouden van mening zijn dat een leeuw is uitgebeeld. Het reliëf zou al zo’n 35 jaar aan de zijgevel van Mauritslaan 57 hangen; de huidige bewoners hebben er geen informatie over. Voor de details over het reliëf is een link geplaatst naar mijn artikel erover. De melding dat de woning uit 1969 dateert, is niet ontleend aan mijn artikel maar aan de bespreking van deze woning op de website Huispedia.
c. Google over AI-gestuurde informatie
In het Helpcentrum geeft Google uitleg over AI-gestuurde informatie in Google Zoeken. Deze uitleg komt ook in beeld na het aanklikken van een verwijslink in Google Lens.
De AI-gestuurde informatie is gebaseerd op het diepgaande inzicht van Google Zoeken in webinformatie. Onjuiste informatie vindt volgens Google haar oorzaak in het feit dat de AI faciliteit nog in een vroege fase verkeert. Google verzoekt dan ook om feedback. Als Google zelf constateert dat AI-gestuurde informatie twijfelachtig is, plaatst zij verwijslinks naar websites die op een of andere wijze van doen hebben met de vraag.
Google adviseert haar gebruikers om naar aanleiding van de AI-gestuurde informatie door te vragen en de inhoud van websites door te nemen waarnaar via links is verwezen.
In het artikel in het Helpcentrum van Google over AI-gestuurde informatie worden de gebruikers van Google Zoeken en Google Lens niet gewaarschuwd voor het feit dat identieke zoekvragen, ingediend met korte tussenpozen, uiteenlopende AI-gestuurde informatie kunnen opleveren.
d. KIJKEN NAAR BEELDEN over AI-gestuurde informatie
Naar de mening van KIJKEN NAAR BEELDEN wordt in het geval van dit reliëf de uiteenlopendheid van informatie veroorzaakt door het feit dat de database van Google geen foto’s van het reliëf bevatte en dat er op internet geen artikelen over het reliëf zijn gepubliceerd die door Google waren gescrold. Goed beschouwd hadden de AI-generatoren op 26 maart 2026 duidelijk moeten maken dat de ingediende zoekvragen wegens gebrek aan gegevens in de Google-database (artikelen, publicaties, foto’s) niet konden worden beantwoord. Een kwestie van moderatie. KIJKEN NAAR BEELDEN krijgt, mede vanwege de navolgende uiteenlopendheid van antwoorden in uren tijds, de indruk dat er geen moderatie is, met als een veelheid aan uiteenlopende informatie als gevolg, die bij controle pertinent onjuist blijkt te zijn.
Degene die de zoekopdracht heeft ingediend, wordt aangemoedigd feedback te geven zodat Google gerichter kan zoeken. Van de kant van Google is dit te begrijpen maar aan de andere kant: een dienstverlener, in dit geval Google, is ertoe gehouden zich tot het uiterste in te spannen om diensten van goede kwaliteit te leveren, lees: goede informatie. Deze inspanning kan niet van de indieners van vragen worden gevergd, ook niet als een programma nog in een vroege fase verkeert. KIJKEN NAAR BEELDEN veronderstelt overigens dat het gerichter zoeken niet door een medewerker van Google wordt gedaan en dat in de loop der tijd nieuwe AI-gestuurde informatie wordt gegenereerd zonder enige vorm van menselijke bemoeienis, zodat de kans op fouten blijft bestaan.
Op grond van dit alles raadt KIJKEN NAAR BEELDEN aan om in alle gevallen waarin bij het zoeken naar informatie over kunstwerken gebruik wordt gemaakt van AI-gestuurde informatie in Google Lens en Google Zoeken, de gegeven informatie tot in detail te controleren.
| OPROEP Weet u wie de beeldhouwer is, wat de naam is van dit beeld en/of wanneer het is geplaatst? U kunt uw informatie via e-mail insturen. Bij voorbaat hartelijk dank. |