“Hercules” en “Neptunus” | KIJKEN NAAR BEELDEN

Beeldhouwer: Ignatius van Logteren
Materialen: beelden: Oberkirchner zandsteen; sokkels: hardsteen
Overtuin Bisdom van Vliet, Hoogstraat, Haastrecht, aan wandelpaden links en rechts van de vijver (sinds 1990)
Oorspronkelijke plaatsing (1745-1749): links en rechts van de toen rechthoekige vijver in de Overtuin Bisdom van Vliet

_{Overtuin Bisdom van Vliet met (l) “Hercules” en (r) “Neptunus”}

_{“Hercules”}

_{“Neptunus”}

DATERING VAN DE PLAATSING
“Hercules” en “Neptunus” dateren uit 1720.⁽¹⁾ De Overtuin Bisdom van Vliet is aangelegd in de periode 1745-1749.⁽²⁾ De periode waarin de Overtuin is aangelegd, leidt KIJKEN NAAR BEELDEN tot de veronderstelling dat “Hercules” en “Neptunus” in of rond 1745-1749 zijn aangekocht en in de Overtuin zijn geplaatst.⁽³⁾
De Overtuin Bisdom van Vliet is sinds 30 juli 2001 een Rijksmonument. Een aantal objecten in de Overtuin Bisdom van Vliet, waaronder “Hercules” en “Neptunus”, hebben eveneens de status van Rijksmonument.

⁽¹⁾ http://www.cascade1987.nl.
⁽²⁾ https://overtuinbisdomvanvliet.nl.
⁽³⁾ Volgens https://www.kunstbus.nl is “Neptunus” in 1720 gemaakt voor de overtuin in Haastrecht van de aldaar woonachtige familie Van Vliet, die later de familienaam Bisdom van Vliet zou dragen. Dit is niet juist. De familienaam luidde in 1720 “Bisdom” en is in 1755, na de aankoop van de naburige heerlijkheid Vliet en de ruïne van het gelijknamige kasteel, veranderd in “Bisdom van Vliet” (https://bisdomvanvliet.nl/de-familie/geschiedenis). KIJKEN NAAR BEELDEN heeft niet kunnen halen wanneer “Hercules” en “Neptunus” zijn aangekocht. In Overtuin Bisdom van Vliet – Tuinhistorisch onderzoek en waardering (ir. Monique Wolak, Doorwerth, 2019) en toelichting definitief ontwerp Overtuin Bisdom van Vliet (Monique Wolak, Doorwerth, 2020) is geen melding gemaakt van geplaatst zijn in 1720. Wel is gemeld dat rond 1700 aan de zuidzijde van de Middenlaan aan de kavel die later zou uitgroeien tot de Overtuin Bisdom van Vliet, een beeld had gestaan op het eindpunt van de zichtas vanaf de woning van de toenmalige familie Bisdom. Het is niet duidelijk wat dit beeld voorstelde en wie het had gemaakt. In de loop van de twintigste eeuw is het beeld weggehaald; de fundering waarop het beeld stond, is niet verwijderd.

DE OORSPRONKELIJKE PLAATSING ⁽¹⁾
Aanvankelijk waren “Hercules” en “Neptunus”, de symmetrische aanleg van de Overtuin volgend, links en rechts van een een rechthoekige vijver geplaatst, waarbij in één van de lange oevers een halve ronding (exedra) was aangelegd. “Hercules” was aan de oostzijde van de vijver geplaatst; “Neptunus” aan de westzijde. Door deze plaatsing ontstond een markant landschappelijk element. In de 19e eeuw heeft de oever van de vijver een ovale vorm gekregen; de exedra bleef intact. In de twintigste eeuw werd bij “Hercules” een ginkgo geplant; bij “Neptunus” werd een eik geplant.

⁽¹⁾ Overtuin Bisdom van Vliet – Tuinhistorisch onderzoek en waardering (Doorwerth, 2019); toelichting definitief ontwerp Overtuin Bisdom van Vliet (Doorwerth, 2020).

VERPLAATSING ⁽¹⁾
Gaandeweg de jaren raakten “”Hercules” en “Neptunus” overschaduwd door het gebladerte van de bomen. Door het gebrek aan licht dat hierdoor ontstond, werden de zandstenen beelden een voedingsbomen voor algen en korstmossen. In 1990 zijn “Hercules” en “Neptunus” verplaatst naar hun huidige plekken links en rechts van een nieuw gegraven vijver, elk aan een wandelpad en meer in het zonlicht. Overeenkomstig de oorspronkelijke plaatsing werd “Hercules” aan de oostzijde geplaatst en “Neptunus” aan de westzijde. De beelden werden niet symmetrisch ten opzichte van elkaar geplaatst, waardoor het landschappelijk effect verloren ging.

⁽¹⁾ Overtuin Bisdom van Vliet – Tuinhistorisch onderzoek en waardering (Doorwerth, 2019); toelichting definitief ontwerp Overtuin Bisdom van Vliet (Doorwerth, 2020).

UITBEELDINGEN
Hercules is de Romeins-mythologische naam voor Heracles, de Grieks-mythologische halfgod die die twaalf schier onmogelijke werken moest uitvoeren als boetedoening voor het in een vlaag van waanzin vermoorden van zijn vrouw en kinderen.⁽¹⁾ Ignatius van Logteren heeft Hercules uitgebeeld in diens gevecht met de Hydra van Lerna, een veelkoppige waterslang, die hij tijdens zijn tweede werk moest doden. Ignatius van Logteren had één kop van de Hydra uitgebeeld.⁽²⁾
Neptunus is de Romeins-mythologische god van oorspronkelijk de golven en stromend water en later god van de zee.⁽³⁾ Ignatius van Logteren heeft tussen de benen van “Neptunus” een vis uitgebeeld. In de linkerhand van het beeld was een drietand geplaatst.⁽⁴⁾ De vis en de drietand zijn attributen van Neptunus.

⁽¹⁾ https://nl.wikipedia.org/wiki/Hercules_(mythologie).
⁽²⁾ Overtuin Bisdom van Vliet – Tuinhistorisch onderzoek en waardering (Doorwerth, 2019).
⁽³⁾ https://nl.wikipedia.org/wiki/Neptunus_(mythologie).
⁽⁴⁾ Overtuin Bisdom van Vliet – Tuinhistorisch onderzoek en waardering (Doorwerth, 2019).

BESCHADIGINGEN ⁽¹⁾
Op foto’s uit de jaren 1900-1920 zijn “Hercules” en “Neptunus” in onbeschadigde staat te zien. In de loop van de twintigste eeuw is bij “Hercules” de kop van de Hydra afgebroken geraakt, evenals het bovenste deel van de knots. De schade is niet hersteld. De drietand van “Neptunus” is op zeker moment verdwenen en vervangen door een nieuw exemplaar. Later brak de linker onderarm af. De schade was kennelijk dusdanig dat niet overgegaan werd tot reparatie, waardoor de drietand weg bleef.

⁽¹⁾ Overtuin Bisdom van Vliet – Tuinhistorisch onderzoek en waardering (Doorwerth, 2019).

→ IGNATIUS VAN LOGTEREN

Overtuin Bisdom van Vliet: openbaar park, lang en smal, aan de Hoogstraat in Haastrecht, tegenover Museum Paulina Bisdom van Vliet, aangelegd in de periode 1745-1749 in opdracht van Theodorus Bisdom van Vliet, betovergrootvader van Paulina Maria Bisdom van Vliet (Haastrecht, 30 juni 1840 – 1 juni 1923), de laatste telg uit een rijke patriciërsfamilie. Links en rechts van de vijver werden de beelden “Hercules” en “Neptunus” geplaatst, gemaakt door Ignatius van Logteren.
In 1877, toen het woonhuis werd gebouwd dat na het overlijden in 1923 van Paulina Bisdom van Vliet de functie van museum kreeg, werd de Overtuin opnieuw ingericht onder toepassing van de Engelse landschapsstijl, met slingerende paden en een folly.
De stoffelijke overschotten van Paulina Bisdom van Vliet en haar echtgenoot Johan le Fèvre de Montigny en zijn begraven in een monumentaal graf in de Overtuin Bisdom van Vliet, waar ook het stoffelijk overschot van Nora is begraven, de hond van Paulina Bisdom van Vliet.
Tot 1950 was de Overtuin Bisdom van Vliet particulier bezit; in 1950 werd het een openbaar park. De toestand van het park ging in de loop der jaren achteruit. In 2013 werd de Stichting Overtuin Bisdom van Vliet opgericht en werd een masterplan opgesteld om het park weer het aanzien te geven zoals in de dagen van Paulina Bisdom van Vliet.
Op 30 juli 2001 kreeg de Overtuin Bisdom van Vliet de status van Rijksmonument.
Op 18 december 2025 is in de Overtuin Bisdom van Vliet de beeldengroep Paulina en Nora (Dick Aerts) geplaatst, gemaakt in 2023 ter gelegenheid van de viering van het honderdjarig bestaan in 2023 van de Stichting Bisdom van Vliet.

Bronnen en verdere informatie:
– brochure Stichting Overtuin Bisdom van Vliet (Haastrecht, 2021)
– toelichting definitief ontwerp Overtuin Bisdom van Vliet (Monique Wolak, Doorwerth, 2020)