Ontwerp versiering: Sabine Achterbergh, Galit Brassem
Uitvoering: Socialsofa
Materiaal: bank: beton; versiering: mozaïeksteentjesbrons
Oostmarkt, Oldenzaal
Onthuld op 16 mei 2018
voorzijde van het Sinti-Monument, met bestrating
het Sinti-Monument, van links gezien
het Sinti-Monument, van rechts gezien
achterzijde van het Sinti-Monument
DE ONTSTAANSGESCHIEDENIS
De ontstaansgeschiedenis van dit monument voor de zes leden van de familie Weiss, een Sinti-familie, die tijdens de “zigeunerrazzia” op 16 mei 1944 in Oldenzaal werden gearresteerd en daarvandaan naar het concentratiekamp Auschwitz-Birkenau werden gedeporteerd (zij zijn allen om het leven gekomen) gaat terug tot 2014. In dat jaar publiceerde het dagblad Tubantia een artikel van Felix Nijhuis over de arrestatie en deportatie van de leden van de familie Weiss. Tijdens de Sinti en Roma herdenking die op 18 mei 2014 in Herinneringscentrum Kamp Westerbork werd gehouden, zag Galit Brassem, een nabestaande van de familie Weiss, dat een hem onbekende vrouw een rode roos bij een van de Sinti gedenkstenen legde met een kaart voor de familie Weiss. Deze vrouw, Els Marijnissen (amateurhistoricus, betrokken bij de plaatsing in Oldenzaal van Stolpersteine) liet hem het artikel van Felix Nijhuis lezen, die in contact wilde komen met nabestaanden van de familie Weiss en die van mening was dat er voor de leden die bij de razzia om het leven waren gekomen, een monument moest worden opgericht. Dit monument, het Sinti-Monument (Berend Seiger) is op 21 november 2015 onthuld in de Herdenkingstuin in Oldenzaal.
Galit Brassem en Sabina Achterbergh, eveneens een nabestaande van de familie Weiss en voorzitter van de Vereniging Sinti Roma Woonwagenbewoners Nederland en Woonwagenbelangen Nederland, gaven gehoor aan de oproep van Felix Nijhuis. Bij hun eerste bezoek in 2014 aan Oldenzaal bleek hen dat de plek aan de Oostwal waar zij hun auto hadden geparkeerd, voor de plek lag waar vroeger het huis van de familie Weiss had gestaan (Poortstraat 21). De oude houten zitbank die er stond, bracht Sabine Achterbergh op het idee deze te vervangen door een monumentale mozaïeken bank, waarop het verhaal van de familie Weiss zou zijn uitgebeeld.
DE ONTHULLING
Op 16 mei 2018 (16 mei: de dag waarop de “zigeunerrazzia” plaatsvond) is de mozaïekbank en de bijbehorende zuil met informatieplaquettes onthuld door Jeanne Brassem-Weiss, een van de nabestaanden van de familie Weiss. In 1944 was haar moeder met haar en haar vader een maand voordat de razzia zou plaatsvinden, uit het huis aan de Poortstraat in Oldenzaal naar West-Nederland gevlucht; zij vertrouwden de situatie in Oldenzaal niet vanwege de vele daar woonachtige NSB-ers. Haar broertje wilde bij zijn grootvader in Oldenzaal blijven en werd tijdens de razzia gearresteerd.
De onthullingshandeling bestond uit het verwijderen van de zwarte doeken die over de mozaïekbank en de informatiezuil waren gehangen.
T.J. (Theo) Schouten, burgemeester van Oldenzaal, sprak de hoop uit dat de mozaïekbank een plek zou worden waar herinnering, vertrouwen en ontmoeting centraal zouden staan. Monumenten en herdenkingstekens zijn in zijn ogen een krachtig middel om antwoord te geven op vragen als waar wij als samenleving staan en of we met elkaar op de goede weg zijn.
Leerlingen van de locatie Potskamp in Oldenzaal van het Twents Carmel College hadden gedichten en werkstukken en gemaakt. Twee van hen zeiden in hun toespraak dat het goed is om te blijven herinneren wie voor onze vrijheid hebben gevochten, immers, hoe zouden wij ons voelen als we op een doodgewone dag opgepakt en op transport gezet zouden worden.
De onthulling van de mozaïekbank was voor de nabestaanden van de familie Weiss een aangrijpende gebeurtenis. Door de “zigeunerrazzia” in 1944 en de gevolgen ervan was de stad Oldenzaal voor hen jarenlang een beladen stad, die bij hen tot heftige gevoelens leidde en die zij niet konden betreden.
De mozaïekbank is geplaatst op een bestrating die is aangelegd in het patroon van een wagenwiel, een verwijzing naar het reizend bestaan van de Sinti. Het patroon van het wagenwiel was een idee van Galit Brassem. ’s Avonds brandt er verlichting in.
De plek waar vroeger het huis van de familie Weiss stond, is door de gemeente Oldenzaal gemarkeerd met rode straatstenen. Rechts van de mozaïekbank staat een zuil met informatieplaquettes over de familie Weiss, de gebeurtenissen die zich in 1944 hebben afgespeeld en de uitvoering van de mozaïekbank.
Jaarlijks vindt op 16 mei bij de mozaïekbank een herdenking plaats.
DE AFBEELDINGEN OP DE MOZAÏEKBANK
Sabine Achterbergh en Galit Brassem hebben ideeën aangedragen over wat op de mozaïekbank zou moeten worden uitgebeeld. De voorzijde van de bank toont het leven en werken van de Sinti voor de Tweede Wereldoorlog, met hun woonwagens en paarden. Aan de linkerzijde is een vioolspelende Sinti afgebeeld, een verwijzing naar het Sinti-Monument op het Herdenkingsplein. Aan de rechterzijde is een viool afgebeeld en een roos, de roos uitbeeldend die Els Marijnissen in 2014 in Herinneringscentrum Kamp Westerbork had gelegd en waardoor contact was ontstaan tussen de nabestaanden van de familie Weiss en de stad Oldenzaal. Aan de achterzijde is linksonder een spoor van paardenhoeven afgebeeld en daarboven de toren van de Plechelmusbasiliek in Oldenzaal. De afbeelding in het midden is een uitbeelding van een wagon die deel uitmaakte van de trein waarmee op 19 mei 1944 de zes gearresteerde leden van de familie Weiss en 239 andere Sinti en Roma vanuit kamp Westerbork werden overgebracht naar concentratiekamp Auschwitz-Birkenau. De positie in het midden beeldt uit dat het leven van de Sinti wordt gebroken. Achter de wagon gaat de hemel over van blauw in grijs. Rechts is de ingang afgebeeld van concentratiekamp Auschwitz-Birkenau, met de spoorlijn waarover de transporttreinen aankwamen, en aan de onderkant een wit treinspoor. De lucht achter de afbeelding van het concentratiekamp is donkergrijs. De Davidsster rechtsboven verwijst naar de leden van de familie Cohen, een Joodse familie, die voor de familie Weiss woonachtig waren in het huis aan de Poortstraat 21 en die in concentratiekampen om het leven zijn gebracht.
Bronnen en verdere informatie:
– Tubantia, editie Oldenzaal, 16 mei 2018
– https://westerborkportretten.nl/sinti-en-romaportretten/de-familie-weiss
Zie ook:
– Berend Seiger: “Sinti-Monument” (standbeeld) (Oldenzaal)