Beeldhouwer: Berend Seiger
Materiaal: brons
Herdenkingstuin, Marktstraat 10, Oldenzaal (achter het gemeentehuis)
Onthuld op 21 november 2015
__________
__________
__________
.
HET INITIATIEF VOOR HET SINTI-MONUMENT
Het Sinti-Monument is opgericht op initiatief van Felix Nijland, journalist in Oldenzaal, werkzaam voor de Twentsche Courant Tubantia. Tijdens een bezoek in 2013 aan Herinneringscentrum Kamp Westerbork zag hij dat op een informatiebordje was vermeld dat de razzia die op 16 mei 1944 in Nederland was gehouden, in Overijssel alleen in Oldenzaal was gehouden. Dit wekte zijn nieuwsgierigheid. In publicaties over de geschiedenis van Oldenzaal was over deze razzia niets geschreven. Felix Nijland begon een onderzoek, waarbij hij hulp kreeg van Jos Oude Essink Nijhuis, stadsarchivaris van Oldenzaal, en Gerard Rossing, documentalist bij Herinneringscentrum Kamp Westerbork, deskundig op het gebied van de transportlijsten. Het onderzoek wees uit dat op 16 mei 1944 twee marechaussees in Oldenzaal een krotwoning aan de Poortstraat (Poortstraat 21) waren binnengevallen en negen mensen hadden gearresteerd: zes leden van de familie Weiss, een Sinti-familie, en drie leden van de familie Braun. Allen werden overgebracht naar kamp Westerbork. De leden van de familie Braun werden vrijgelaten; zij waren geen Sinti. De leden van de familie Weiss (een vader, zijn twee dochters, zijn schoonzoon en twee van zijn kleinkinderen) werden op 19 mei 1944 vanuit kamp Westerbork samen met 239 andere Sinti en Roma naar concentratiekamp Auschwitz-Birkenau waren gedeporteerd (het “zigeunertransport”). Een aantal van de leden van de familie Weiss is in Auschwitz-Birkenau om het leven gekomen, andere leden zijn in andere kampen om het leven gekomen en van één lid is wel het overlijden bekend, maar niet de plaats van overlijden.
Na de bevrijding was er nauwelijks aandacht voor het leed dat de Sinti en Roma tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden ondervonden, ook niet in Oldenzaal. Felix Nijland was van mening dat de deportatie van de familie Weiss een pikzwarte bladzijde was in de geschiedenis van Oldenzaal en even dramatisch en ingrijpend was als de deportatie van Joodse inwoners van Oldenzaal. Naar zijn idee moest in de nog aan te leggen Herdenkingstuin bij het gemeentehuis in Oldenzaal een monument worden opgericht voor de zes omgekomen leden van de familie Weiss. Dit idee vond weerklank bij Hermanus Johannes Gideon (Herman) van der Toorn, voorzitter van de Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal, en bij T.J. (Theo) Schouten, de burgemeester van Oldenzaal.
HET TOTSTANDKOMEN VAN HET SINTI-MONUMENT
Felix Nijland schreef over de lotgevallen van de familie Weiss een uitvoerig artikel. Dit artikel werd gepubliceerd in een bijlage bij een weekendeditie van de Twentsche Courant Tubantia. In het artikel verzocht hij nabestaanden van de familie Weiss contact met hem op te nemen.
Een van de lezers van het artikel was de amateurhistoricus Els Marijnissen, betrokken bij de plaatsing in Oldenzaal van Stolpersteine. Op 18 mei 2014 woonde zij in Herinneringscentrum Kamp Westerbork de Sinti en Roma herdenking bij die bij het monument “De 102.000 stenen” werd gehouden. Zij legde een roos met een kaart voor de familie Weiss bij de herdenkingsstenen voor de omgekomen Sinti en Roma. Een man vroeg naar haar beweegreden omdat het zijn familie betrof. Els Marijnissen liet hem het krantenartikel van Felix Nijland lezen, waarop hij zei dat het artikel over zijn familie ging. De man, Galit Brassem, bleek een verre neef van hen te zijn. Zijn nicht, Sabina Achterbergh, voorzitter van de Vereniging Sinti Roma Woonwagenbewoners Nederland en Woonwagenbelangen Nederland, nam later contact op met Felix Nijland. Dit resulteerde in een gesprek met Felix Nijland en een ontmoeting met de burgemeester van Oldenzaal, de Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal en later ook met Berend Seiger, die gevraagd was een monument te ontwerpen. Berend Seiger ontwierp het monument aan de hand van thema’s die Sabina Achterbergh en Galit Braassem hadden aangereikt.
DE ONTHULLING
Het Sinti-Monument is op 21 november 2015 onthuld. Het onthullingsprogramma werd gepresenteerd door Frank Greven, stadsdichter van Oldenzaal, die aan het begin en einde van het programma een speciaal voor deze gelegenheid geschreven gedicht voordroeg. Voorafgaand aan de onthulling was er een bijeenkomst in het gemeentehuis van Oldenzaal. Deze bijeenkomst werd door 150 mensen bijgewoond. Er werden toespraken gehouden door onder andere de burgemeester van Oldenzaal, Theo Hampsink (Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal), Sabina Achterbergh en Galit Brassem en door Dirk Mulder, directeur van Herinneringscentrum Kamp Westerbork, die stilstond bij het “zigeunertransport” van 19 mei 1944. Bij het noemen van de namen van de zes omgekomen leden van familie Weiss gingen alle aanwezigen staan om hen te herdenken. Een aantal inwoners van Oldenzaal vertelden het verhaal van de in Oldenzaal woonachtige Sinti.
De onthulling werd verricht door Jeanne Brassem-Weiss, een van de nabestaanden van de familie Weiss. In 1944 was haar moeder met haar en haar vader een maand voordat de razzia zou plaatsvinden, uit het huis aan de Poortstraat in Oldenzaal naar West-Nederland gevlucht; zij vertrouwden de situatie in Oldenzaal niet vanwege de vele daar woonachtige NSB-ers. Haar broertje wilde bij zijn grootvader in Oldenzaal blijven en werd tijdens de razzia gearresteerd.
Na de onthulling hebben de nabestaanden van de familie Weiss een miniatuur-uitvoering van het Sinti-Monument gekregen, Van 19 mei tot 22 september 2019 was deze miniatuur-uitvoering tentoongesteld in Herinneringscentrum Kamp Westerbork.
HET MONUMENT
Het Sinti-Monument toont een vioolspelende Sinti-violist. Het beeld verwijst naar de familie Weiss. Onder hen waren veel muzikanten en ook handelaren en vioolbouwers. Voor het beeld van de Sinti-violist staat een tweedelig wiel. Het rechter deel beeldt een gespaakt wiel uit, verwijzend naar de karren, de woonwagens en het reizen van de Sinti, en rust op een straatsteen. Het linker deel beeldt het wiel van een treinwagon uit, verwijzend naar de trein waarmee de Sinti en Roma vanuit Westerbork naar Auschwitz-Birkenau werden getransporteerd. Dit deel van het wiel rust op een spoorstaaf.
Bovenin het wiel is een kruisbeeld aangebracht, symbool van het lijden van Jezus en een verwijzing naar Zijn verrijzenis. In de as van het wiel is het alziend oog aangebracht waarin een steentje is verborgen, afkomstig uit Auschwitz.
De Bentheimersteen waarop het Sinti-Monument staat, is een geschenk van Natursteinwerk Monser GmbH in Nordhorn en de gemeente Bad Bentheim. Na enig nadenken besloten de nabestaanden van de familie Weiss om vanuit het oogpunt van verbinding en vergeving de schenking aan te nemen.
DE SOCIAL SOFA MOZAÏEKBANK
Bij hun eerste bezoek in 2014 aan Oldenzaal was aan Sabine Achterbergh en Galit Brassem gebleken dat de plek aan de Oostwal waar zij hun auto hadden geparkeerd, voor de plek lag waar vroeger het huis van de familie Weiss had gestaan (Poortstraat 21). De oude houten zitbank die er stond, bracht Sabine Achterbergh op het idee deze te vervangen door een monumentale mozaïeken bank, waarop het verhaal van de familie Weiss zou zijn uitgebeeld. Dit monument, in de vorm van een Social sofa mozaïekbank, is op 16 mei 2018 onthuld.
Bronnen:
– Tubantia, editie Oldenzaal, 22 november 2015
– https://oorlogsdodenoldenzaal.nl/personen/slachtoffers-s-t-m-z/weiss-familie/
– https://vandaagindegeschiedenis.nl/19-mei/
– https://westerborkportretten.nl/sinti-en-romaportretten/de-familie-weiss
– https://www.facebook.com/StadOldenzaal/?locale=nl_NL
– https://www.rtvnoord.nl/nieuws/133840/westerbork-herdenkt-transport-sinti-en-roma-van-1944
Zie ook:
– Socialsofa: “Sinti-Monument” (Social sofa mozaïekbank) (Oldenzaal)
DE HERDENKINGSTUIN
De Herdenkingstuin in Oldenzaal is in 2014-2015 aangelegd achter het gemeentehuis van Oldenzaal, op de plek waar de in 1880 gebouwde synagoge heeft gestaan, die door de deportatie van de Joodse inwoners van Oldenzaal buiten dienst kwam, door de gemeente Oldenzaal werd aangekocht (waarna de synagoge dienst deed als opslagruimte) en in 1964 werd afgebroken ten behoeve van de bouw van het gemeentehuis.
De aanleiding voor het aanleggen van de Herdenkingstuin was het voornemen om het Oorlogsmonument dat sinds 1968 aan de Spoorstraat/Prins Bernhardstraat stond, elders in Oldenzaal te plaatsen. In april 2013 werd de Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal opgericht, die de aanleg nastreefde van een binnentuin met herdenkingsmonumenten en kunstwerken die herinneren aan oorlogsslachtoffers die een band hadden met Oldenzaal. De drijvende kracht was Hermanus Johannes Gideon (Herman) van der Toorn (Rijswijk, 28 september 1931 – Oldenzaal, 12 januari 2022). Een aantal bedrijven en organisaties hebben een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de Herdenkingstuin.
Op 4 mei 2015 werd de Herdenkingstuin officieel in gebruik genomen. Burgemeester Schouten legde een krans bij het inmiddels gerestaureerde en in de Herdenkingstuin geplaatste Oorlogsmonument. De opening werd muzikaal omlijst door het Stadsjongenskoor van Oldenzaal, die dat jaar haar 100-jarig bestaan vierde. Claudia Patacca, operazangeres, droeg een gedicht voor.
Bij de ingebruikname van de Herdenkingstuin is aan een van de lage muren een Davidsster geplaatst. Aan weerszijden van de Davidsster zijn natuurstenen plaquettes geplaatst met teksten die verwijzen naar de vroegere synagoge.
De Davidsster en de plaquettes waren op initiatief van de Kerkraad der Hervormde Gemeente Oldenzaal op 21 december 1967 in de hal van het gemeentehuis geplaatst.
Op de linker plaquette staat de tekst: HIER STOND EENS DE SYNAGOGE ZIJ KWAM BUITEN DIENST OMDAT ONZE JOODSE MEDEBURGERS IN DE OORLOGSJAREN 1940-1945 WERDEN WEGGEVOERD EN GEDOOD. LATER WERD ZIJ AFGEBROKEN OM DE BOUW VAN DIT STADHUISMOGELIJK TE MAKEN.
Op de rechter plaquette staat de tekst: RACHEL WEENT OM HAAR KINDEREN ZIJ WEIGERT ZICH TE LATEN TROOSTEN OVER HAAR KINDEREN, OMDAT ER GEEN MEER IS. (JEREMIA 31:13). Deze tekst is ook in het Hebreeuws aangebracht.
In de Herdenkingstuin wordt aan de hand van foto’s en teksten uitvoerige informatie gegeven over de inrichting van de tuin en de kunstwerken en de plaquettes die er zijn geplaatst.
De beplanting in de Herdenkingstuin is voor een deel geïnspireerd op het het Bijbelse thema “Bloemen des velds”, ontleend aan Psalm 103:15. Een waterpartij verwijst naar de middeleeuwse stadsgracht, bekend onder de naam immuniteitsgracht. De omtrek van de vroegere synagoge is in beeld gebracht door middel van rode lijnen in de klinkerbestrating en lage muren.
Bij de onthulling op 10 september 2015 van Verbond van vreugd en smart (Famke van Wijk) zijn vier achter plexiglas geplaatste replica’s onthuld van plaquettes in het gemeentehuis waarop de namen zijn vermeld van alle Oldenzaalse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog: burgers, militairen, Joodse inwoners. Op een zwarte plaquette zijn de namen vermeld van degenen die tussen 1941 en 1949 zijn gesneuveld in het voormalige Nederlands Oost-Indië.
Bij de onthulling op 10 september 2015 van “Verbond van vreugd en smart” zijn ook twee bewaarde gevelstenen onthuld van de synagoge die in 1801 in gebruik was genomen.
Op de informatieplaquette staan foto’s van de gevelstenen en de bijbehorende vertalingen van de Hebreeuwse tekst. De vertaling van de Hebreeuwse tekst op de gevelsteen links luidt: Want mijn huis zal een huis van gebed genoemd worden voor alle volken (Jesaja 56:7). Het eronder staande jaartal 1801 verwijst naar het jaar van de voorganger van de in 1880 gebouwde synagoge. De vertaling van de Hebreeuwse tekst op de gevelsteen rechts luidt: Hoe lieflijk zijn uw woningen Here van de legermachten (Psalm 84:2).
In de Herdenkingstuin staan nog twee andere monumentale kunstwerken:
– Oorlogsmonument (Jan Schoenaker/Willem Fitzthum)
– Verbond van vreugd en smart (Famke van Wijk)
Op een muur langs de achterzijde van het gemeentehuis staat Afwachtend figuur (Bert Nijenhuis). Dit beeld was daar reeds in 2002 geplaatst. De aanleg van de Herdenkingstuin had geen gevolgen voor “Afwachtend figuur”.
Bronnen en verdere informatie:
– Tubantia, editie Oldenzaal, 4 mei 2015 en 13 mei 2022
– https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR637646/1
– https://oorlogsgravenstichting.nl/monumenten/oldenzaal-joods-monument-2
– https://www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/twente/oldenzaal/de-synagoge
– https://www.oldenzaalaz.nl/h/herdenkingen