Naamvariant: “Vredesmonument”
Beeldhouwer: Margriet Barends
Materialen:
– beelden: brons; plaquette: koper (bronsgieterij Stijlaart, Rumpt)
– muur: bakstenen op stalen frame
Kasteelplein, Montfoort
Onthuld op 7 november 1991
“De handreiking” maakt deel uit van de fietsroute Bronzen beelden in Zuidwest Utrecht
__________
__________
__________
Kransen en bloemen bij “De handreiking” (Nationale Dodenherdenking 2024)
de plaquette
De naam “De handreiking” is de oeuvrenaam van het Vredesmonument op het Kasteelplein in Montfoort, nabij het stadskantoor. Dit monument, bestaande uit een muur en de beelden van twee klimmende jongens, is ontworpen door Margriet Barends in opdracht van de gemeente Montfoort. Het is het eerste kunstwerk dat zij voor de openbare ruimte heeft ontworpen.
“De handreiking” is ten tijde van het ontwerp, de uitvoering en de onthulling voortdurend aangeduid met de benaming “vredesmonument”. Op KIJKEN NAAR BEELDEN wordt de oeuvrenaam “De handreiking” aangehouden. Deze naam lijkt van latere datum te zijn. Op Google Maps is “De handreiking” aangeduid met de naam “Vredesmonument”.
Op het Kasteelplein wordt jaarlijks op 4 mei de Nationale Dodenherdenking gehouden. Na de 2 minuten stilte worden bij “De handreiking” bloemen en kransen gelegd. Het Kasteelplein is verder in gebruik bij onder andere de vieringen van Koningsdag (27 april) en Bevrijdingsdag (5 mei) en bij grote evenementen. Aan een van de randen van het plein heeft Kasteel Montfoort voor haar gasten een terras aangelegd.
TIJDLIJN
juni 1989: een kunstwerk op het Kasteelplein bij het nieuwe stadskantoor
Op 1 januari 1989 vond in het westelijk deel van de provincie Utrecht een gemeentelijke herindeling plaats. Het aantal van 17 gemeenten werd door samenvoegingen en afsplitsingen teruggebracht tot zeven. De gemeente Linschoten ging deel uitmaken van de gemeente Montfoort. De gemeente Willeskop werd opgeheven; een groot deel ervan werd toegevoegd aan Montfoort. Door de uitbreiding van Montfoort was het stadhuis aan de Hoogstraat 36 te klein geworden voor de toegenomen gemeentelijke werkzaamheden. Om die reden werd in 1989 op het terrein van het vroegere kasteel Montfoort een begin gemaakt met de bouw van een stadskantoor. Op 17 januari 1991 werd het stadskantoor officieel in gebruik genomen.(1)
Het gemeentebestuur van Montfoort wilde de omgeving van het stadskantoor, dat wil zeggen het Kasteelplein, verfraaien met een kunstwerk. Ondanks dat zij nog geen concrete ideeën had over de aard van het kunstwerk, schreef het gemeentebestuur op 13 juni 1989 een brief aan Gedeputeerde Staten Utrecht waarin zij, met het oog op eventuele financiële ondersteuning door de provincie Utrecht, dit voornemen kenbaar maakte. Gedeputeerde Staten Utrecht nam deze brief voor kennisgeving aan.
oktober 1989: 4 mei comité: een vredesmonument bij het stadskantoor
Op 2 oktober 1989 schreef het Montfoorts Kunstenaars Collectief naar aanleiding van een gesprek met W.A. (Wim) van Heumen en ir. P.J.M. (Piet) van Wesemael, wethouders in Montfoort, een brief aan het gemeentebestuur van Montfoort waarin zij meedeelden graag te willen meewerken aan het ontwerpen van een kunstwerk.(2)
Op 4 oktober 1989 richtte het Montfoortse 4 mei comité (Comité Dodenherdenking 4 mei) zich naar aanleiding van een vergadering op 18 september 1989 tot wethouder Van Wesemael met de vraag naar de stand van zaken rond een eventueel vredesmonument, te plaatsen bij het stadskantoor.
Omdat er nogal wat personen en instanties zich gingen bezighouden met de plaatsing van een kunstwerk dan wel vredesmonument, gaf het gemeentebestuur van Montfoort op 28 november 1989 te kennen dat zij coördinatie wenselijk achtte. Zij stelde voor dat de werkgroep Inrichting stadskantoor de coördinatie ter hand zou nemen, mits deze werkgroep was aangevuld was met bekwaamheid ten aanzien van kunst.
januari 1990: gemeentebestuur: vredesmonument op de Algemene Begraafplaats in Montfoort
In reactie op de brief van het Montfoorts Kunstenaars Collectief van 2 oktober 1989 en de brief van het 4 mei comité van 4 oktober 1989 besloot het gemeentebestuur van Montfoort op 23 januari 1990 het Montfoorts Kunstenaars Collectief te verzoeken een ontwerp te maken voor een vredesmonument dat geplaatst zou worden op de Algemene Begraafplaats aan de Julianalaan 4 in Montfoort. De keuze om het vredesmonument op de Algemene Begraafplaats te plaatsen, was ingegeven door het feit dat daar de in 1943 omgekomen bemanningsleden van een Britse bommenwerper waren begraven.(2) Het Kasteelplein kwam volgens het gemeentebestuur niet in aanmerking voor plaatsing; het plein had geen relatie met oorlogshandelingen. Uit kostenoogpunt en uit oogpunt van zeggenschap in het ontwerp had het gemeentebestuur ervan afgezien een gerenommeerd kunstenaar te benaderen.
Er waren nog geen plannen voor een kunstwerk op het Kasteelplein.
februari 1990: tussenspel: beeld van Graaf Jan II van Montfoort op het Kasteelplein
Op 6 februari 1990 deed L.G.M. (Luc) Hoogstraten, ambtenaar Algemene Zaken/Bureau Bestuurszaken van de gemeente Montfoort, het voorstel om ten aanzien van een kunstwerk op het Kasteelplein een oriënterend gesprek te voeren met de Brabantse beeldhouwer Toon Grassens, die in 1988/’89 De Willeskoppige stier had ontworpen. In de ogen van J.C. (Johan) de Jong (geboren ca. 1944), burgemeester van Montfoort, moest het kunstwerk een relatie hebben met de geschiedenis van Montfoort, het moest inwoners en voorbijgangers aanspreken en het moest passen bij de omgeving. Hij wilde geen hypermodern kunstwerk. Zijn idee was om op het Kasteelplein een bronzen maquette van kasteel Montfoort te plaatsen. Toon Grassens had in een gesprek met Luc Hoogstraten aangegeven dat dit technisch moeilijk uitvoerbaar was. Als alternatieven had hij geopperd het oude kasteel van Montfoort te tonen op een bronzen reliëf op sokkel of op een gevelsteen. Luc Hoogstraten was op het idee gekomen om op het Kasteelplein een bronzen beeld te plaatsen van Jan II de Rover van Montfoort (1388-1448), de zevende burggraaf van Montfoort, die voor Montfoort van historisch belang was geweest. Jan II de Rover was burggraaf geweest in de glorietijd van Montfoort; had tijdens zijn bewind gezorgd voor welvaart en was een goed bestuurder. Het Montfoort uit de tijd van Jan II de Rover viel qua gebied min of meer samen met het gebied van Montfoort anno 1990. Een afbeelding van Jan II de Rover kon als uitgangspunt dienen voor het ontwerpen van een beeld van de burggraaf. Luc Hoogstraten was van mening dat Toon Grassens bij uitstek geschikt was om het beeld te ontwerpen. Zijn argumenten waren dat Toon Grassens veel ervaring had in het ontwerpen van dit soort beelden, hij zich altijd aan de opdracht hield die hem werd gegeven en schappelijke prijzen rekende, zoals gebleken was bij het ontwerpen van “De Willeskoppige stier”.
Geen van de besproken ideeën is uitgevoerd.
maart 1990: Vredesplatform Montfoort: vredesmonument op het Kasteelplein
Op 27 maart 1990 schreef het Vredesplatform Montfoort aan het gemeentebestuur van Montfoort dat zij het vredesmonument, waarover eerder was gesproken, op het Kasteelplein geplaatst wilde hebben. Het Vredesplatform Montfoort benadrukte dat het vredesmonument twee aspecten zou hebben: een nagedachtenis aan de Tweede Wereldoorlog en het werken aan vrede. In haar visie moest het vredesmonument iedereen, met name de jeugd, ervan doordringen “dat er zich in de huidige tijd verschijnselen voordoen die de Tweede Wereldoorlog hebben veroorzaakt.” Hiermee doelde het Vredesplatform Montfoort op opkomend fascisme en racisme.
Het Kasteelplein was in de ogen van het Vredesplatform Montfoort een ideale plek voor het vredesmonument: centraal gelegen, gemakkelijk bereikbaar en een goede ruimte biedend.
Het gemeentebestuur van Montfoort liet in het midden of het vredesmonument op het Kasteelplein of op de Algemene Begraafplaats zou worden geplaatst.
mei – oktober 1990: keuze uit ontwerpen, vervaardiging definitief ontwerp
Op 31 mei 1990 kwamen het Vredesplatform Montfoort en een afvaardiging van het Montfoorts Kunstenaars Collectief bijeen. Margriet Barends en Mattheus (Theo) Germann, beiden lid van het Montfoorts Kunstenaars Collectief, maakten deel uit van de afvaardiging.(3) Het Vredesplatform Montfoort lichtte de achtergrond toe van haar idee een vredesmonument op te richten. Er was in Montfoort geen oorlogsmonument. Na de Tweede Wereldoorlog hadden in Montfoort gedurende enkele jaren herdenkingen van de oorlog plaatsgevonden maar daaraan was een einde gekomen. Anno 1990 waren er teveel jaren verstreken om nog een oorlogsmonument op te richten. Het Vredesplatform Montfoort dacht dan ook aan een vredesmonument dat toekomstgericht zou zijn: werken aan vrede. De 4 mei herdenking zou dan kunnen plaatsvinden in het licht van de tendensen in de maatschappij.
Het Vredesplatform Montfoort wilde geen oorlogsmonument en wilde ook niet dat het toekomstig vredesmonument zou worden geplaatst op de Algemene Begraafplaats.
De aanwezigen brachten een aantal ideeën ter sprake over hoe het vredesmonument eruit zou kunnen zien. Er werd een planning van werkzaamheden gemaakt. Op 4 mei 1991 (4 mei: jaarlijkse Nationale Dodenherdenking) zou het vredesmonument moeten worden onthuld. Om dit te bereiken, moesten schetsen van het vredesmonument in augustus 1990 gereed zijn, moesten was-modellen uiterlijk eind september 1990 zijn voltooid en moest het klei-ontwerp, waarvan mallen zouden worden genomen om de bronzen uitvoering te gieten, eind februari 1991 gereed zijn.
Op 13 september 1990 kwamen burgemeester De Jong en afvaardigingen van het 4 mei comité, het Montfoorts Kunstenaars Collectief en het Vredesplatform Montfoort bijeen. In deze bijeenkomst presenteerden drie kunstenaars hun ontwerpen voor een vredesmonument: Peter van Aarnhem, Margriet Barends en Theo Germann. Peter van Aarnhem presenteerde drie ontwerpen waarvan er twee waren gebaseerd op de gelijkenis van de Barmhartige Samaritaan (Lucas 10:25-35). Hij wilde hiermee tot uiting brengen dat geweldloosheid tussen partijen die elkaar vijandig waren, tot vrede kon leiden. Theo Germann presenteerde drie ontwerpen: een groep mensen in rondedans, een man, een vrouw en 2 kinderen op een ruïne en twee vriendinnen in omhelzing. Margriet Barends presenteerde één ontwerp: beelden van twee jongens die elkaar helpen om een muur, die symbool was voor het verleden en een hindernis vormde, te overwinnen.(4) Zij had een strakke muur ontworpen. Sommigen vonden dat de muur hoger moest zijn om zo een betere verhouding te hebben ten opzichte van de jongensbeelden. Verder vond men de muur te strak van vorm.(5)
Op 25 september 1990 werd in het stadhuis in Montfoort een kijkavond gehouden waarin de drie ontwerpen van Peter van Aarnhem te zien waren, het ontwerp van Margriet Barends en twee van de drie ontwerpen van Theo Germann. De ontwerpen werden beoordeeld door het bestuur van het Vredesplatform Montfoort en later ook door het 4 mei comité. Op 2 oktober 1990 werd duidelijk dat het ontwerp van Margriet Barends het meest aansprekende ontwerp was. De muur was nog een punt van aandacht.
Op 31 oktober 1990 kwamen burgemeester De Jong, Margriet Barends, een afvaardiging van het Montfoorts Kunstenaars Collectief en een afvaardiging van het Vredesplatform Montfoort bijeen. Margriet Barends had naar aanleiding van de opmerkingen over de muur in de bijeenkomst van 13 september 1990 een nieuwe, meer grillige, brokkelige muur ontworpen. Hiermee kon men instemmen. De kosten voor de vervaardiging van de jongensbeelden waren geraamd op f 35.000,-.
In het nieuwe ontwerp was in de muur een plaquette aangebracht. De dichtregel die op de plaquette zou worden aangebracht, luidde: “In ’t verleden ligt het heden; in het nu, wat worden zal”. Deze dichtregel was ontleend aan het gedicht “Afscheid” (1810/’11) van Willem Bilderdijk (Amsterdam, 7 september 1756 – Haarlem, 18 december 1831), dichter en advocaat.(6) Deze dichtregel kreeg de voorkeur boven de strofe “’t VERLEDEN toont der tijden gang | Het HEDEN eist der daden drang | De TOEKOMST is de dag van mogen | voor ieder onzer nog verborgen”, afkomstig uit Montfoort in Verleden, Heden en Toekomst 1165 – 1965 – 2000 (A.C. Hellema, Montfoort, 1965).
november 1990 – februari 1991: gemeentebestuur: bedenkingen ten aanzien van plaatsing op het Kasteelplein
Bij het gemeentebestuur bestonden bedenkingen om het vredesmonument op het Kasteelplein te plaatsen. Door de aanwezigheid van een monument dat met oorlog en vrede te maken had zou het Kasteelplein gewijde grond kunnen worden, wat belemmerend zou kunnen uitwerken op de functie van het Kasteelplein als terrein voor feestelijkheden. Naar de mening van het gemeentebestuur zou de plaquette met de dichtregels van Willem Bilderdijk ook belemmerend kunnen uitwerken.
Op 26 november 1990 deelde burgemeester De Jong aan het 4 mei comité mee dat het vredesmonument op het Kasteelplein zou worden geplaatst. Het gemeentebestuur wilde de plaquette met de dichtregel van Willem Bilderdijk niet aangebracht zien. Zonder plaquette zou het monument niet expliciet gelieerd zijn aan de oorlog waardoor er geen belemmerende werking zou zijn op het gebruik van het Kasteelplein voor andere doeleinden. Voor het Vredesplatform Montfoort maakte het niet uit of de plaquette werd aangebracht of niet. De plaquette was voor hen geen essentieel onderdeel van het vredesmonument. Margriet Barends was van mening dat de zeggingskracht van het monument groter zou zijn als er geen plaquette zou worden aangebracht. Het 4 mei comité wilde de plaquette wel aangebracht zien en wilde dit in opvolgende gemeentelijke bijeenkomsten toelichten. Als uiteindelijk zou worden besloten geen plaquette te plaatsen, zou het comité zich daar bij neerleggen.
Op 25 januari 1991 legde het gemeentebestuur van Montfoort het ontwerp van het Vredesmonument voor aan de Commissie Algemene Bestuurlijke Zaken en Personeel en de Commissie Financiën van de gemeente Montfoort. In de brief zette het gemeentebestuur de ontstaansgeschiedenis van het ontwerp van het Vredesmonument uiteen, met de vermelding dat het 4 mei comité en het Vredesplatform Montfoort de initiatiefnemers waren. Het gemeentebestuur gaf tevens te kennen dat het 4 mei comité hechtte aan het aanbrengen van de plaquette en dat het gemeentebestuur de plaquette niet aangebracht wilde zien.
In de vergadering van 6 mei 1991 van Commissie Algemene Bestuurlijke Zaken en Personeel en de Commissie Financiën lichtte het 4 mei comité, gebruikmakend van haar spreekrecht, haar standpunt inzake aanbrengen van de plaquette toe: de tekst op de plaquette was bedoeld als oproep tot waakzaamheid. De leden van beide commissies stemden unaniem in met het aanbrengen van de plaquette. Het gemeentebestuur van Montfoort nam dit over.
februari 1991: aankondiging plaatsing vredesmonument op het Kasteelplein
Op 14 februari 1991 publiceerde de Woerdense Courant een artikel waarin te lezen was dat op het Kasteelplein een vredesmonument zou worden geplaatst “dat tevens dienst zou doen als herdenkingsmonument voor de gevallenen bij de jaarlijkse 4 mei-viering.”.
In het artikel werden de aarzelingen besproken die het gemeentebestuur van Montfoort had ten aanzien van plaatsing op het Kasteelplein en het aanbrengen van de plaquette met de dichtregel van Willem Bilderdijk. De aarzelingen kwamen erop neer dat het Kasteelplein door de plaatsing van het monument gewijde grond zou kunnen worden, wat belemmerend zou kunnen uitwerken op het gebruik van het Kasteelplein voor andere activiteiten. Het ontwerp van Margriet Barends bood volgens het artikel in de Woerdense Courant alle vrijheid voor een ruime interpretatie van de betekenis van het monument. De dichtregels van Willem Bilderdijk, die oproepen tot waakzaamheid, konden worden uitgelegd als een niet-specifieke verwijzing naar wat is geweest en naar wat komen zal. Zo bezien is het monument een “gewoon” kunstwerk dat bij bepaalde gelegenheden als monument zal worden beschouwd, aldus de Woerdense Courant.(7)
november 1990 – juli 1991: financiën en contract
Op 7 november 1990 had het Montfoorts Kunstenaars Collectief naar het gemeentebestuur van Montfoort een begroting gestuurd. De kosten voor het ontwerpen en vervaardigen in brons van de jongensbeelden waren begroot op f 35.000,-; de kosten voor het vervaardigen van de muur waren begroot op f 9.200,-. Op 13 februari 1991 schreef het gemeentebestuur van Montfoort een brief aan de gemeenteraad van Montfoort, waarin zij de ontstaansgeschiedenis van het ontwerp van het Vredesmonument uiteenzette, de uitvoering en plaatsing en het aanbrengen van de plaquette. Het gemeentebestuur stelde de gemeenteraad voor een krediet te voteren conform de begroting, opgesteld door het Montfoorts Kunstenaars Collectief. Op 25 februari 1991 voteerde de gemeenteraad van Montfoort het krediet.
Het contract met Margriet Barends werd in concept opgesteld en op 23 april 1991 naar haar verzonden. In de maanden erna werden er nog enkele wijzigingen in aangebracht. De definitieve versie werd op 5 juli 1991 ondertekend.
7 november 1991: onthulling
Als datum voor de onthulling van het vredesmonument werd 7 november 1991 gepland. Op 16 oktober 1991 werd een persbericht aangaande de onthulling verzonden en werden uitnodigingen verzonden om de onthulling bij te wonen, onder andere aan tal van instanties en aan omliggende gemeenten. Ook werden een aantal lokale radiozendersop de hoogte gesteld.
Het onthullingsprogramma werd geopend door een kinderkoor uit Utrecht dat een openingslied zong. Na het openingslied werden toespraken gehouden door burgemeester De Jong, een lid van het Vredesplatform Montfoort en een lid van het 4 mei comité. Na de toespraken onthulde burgemeester De Jong het vredesmonument. Het kinderkoor zong daarna een afsluitend lied en liet ballonnen op, met aan de touwtjes hun namen en adressen.
Ter gelegenheid van de onthulling vond een expositie plaats van werken van het Montfoorts Kunstenaars Collectief. Na afloop van het onthullingsprogramma gaf dr. B. Levering, wethouder welzijnszaken in Montfoort, in de expositieruimte een toelichting op het expositiebeleid van de gemeente Montfoort. Daarna gaf een lid van het Montfoorts Kunstenaars Collectief een toelichting op de expositie, waarna wethouder Levering de expositie opende. De expositie duurde tot medio januari 1992.
eind november 1999: logo Platform voor Vrede en Duurzame Ontwikkeling Montfoort
Het Vredesplatform Montfoort werd voortgezet onder de naam Platform voor Vrede en Duurzame Ontwikkeling Montfoort. In 1999 wilde het Platform een nieuw logo. Vanwege haar betrokkenheid bij de totstandkoming van het vredesmonument wilde het Platform haar nieuwe logo voorzien van een afbeelding van het vredesmonument. Eind november 1999 gaven de gemeente Montfoort en Margriet Barends hiervoor toestemming.
“De handreiking” was lange tijd het enige kunstwerk op het Kasteelplein. Begin 2024 werd elders op het Kasteelplein De handdruk (Corry Ammerlaan-van Niekerk) geplaatst. Dit beeld was afkomstig van het terras van restaurant Het Oude Stadhuis, Hoogstraat 36, Montfoort, waar het in 1994 was geplaatst.
Noten
(1) https://nl.wikipedia.org/wiki/Oude_stadhuis_(Montfoort), Woerdense Courant, 24 januari 1991.
(2) Het Montfoorts Kunstenaars Collectief is in 1988 opgericht door een aantal oud-leerlingen van Jan van Luijn, die na hun opleiding bij de Academie voor Beeldende Kunsten Artibus in Utrecht met elkaar door wilden gaan. De initiatiefnemer was Hans Eduard (Hans) Kuntz (1943-2018).
(2) Op deze begraafplaats zijn zeven Britse en één Canadese militair begraven. Zij vormden de bemanning van de BF415 Short Stirling Mk I bommenwerper die laat in de avond van 3 februari 1943, tijdens de terugvlucht van een bombardement op Hamburg, werd geraakt door kogels van een Duitse nachtjager en brandend neerstortte in een weiland achter een boerderij aan de Blokland. Ter nagedachtenis aan de omgekomen bemanningsleden is op 22 juni 1989 aan de Blokland, ter hoogte van de plek des onheils, Gedenkteken Blokland onthuld.
(3) In de voor dit artikel geraadpleegde stukken in het archief van de gemeente Montfoort 1989-1999 (M109, inv.nrs. 1078 en 1079) is Margriet Barends vermeld onder de naam Margriet van der Meulen. Het 4 mei comité nam niet aan de bijeenkomst deel; het comité wilde niet worden geassocieerd met het linkse imago van het Vredesplatform Montfoort. Het comité had te kennen gegeven de visie van het Vredesplatform Montfoort op het vredesmonument te onderschrijven en had het gemeentebestuur per brief geïnformeerd over haar ideeën en wensen ten aanzien van het vredesmonument.
(4) Op pagina 60 in Margriet Barends beelden – De 1e 100&vier (Ulrum, 2011) staat een foto van twee jongens, Eljas en Tobias, tijdens het model staan voor het ontwerpen van de jongensbeelden, en een foto van het kleimodel van de jongensbeelden.
(5) Op pagina 60 in Margriet Barends beelden – De 1e 100&vier (Ulrum, 2011) staat dat de muur herinnert aan de val in 1989 van de Berlijnse muur. Een van de jongens helpt de ander op de muur. Op de vraag wat of zij willen, op de uitkijk staan of naar de andere kant van de muur gaan, luidt het antwoord dat de jongens samen verder willen.
(6) De oorspronkelijke tekst luidt: In ’t voorleden ligt het heden; in het nu, wat worden zal. (https://www.dbnl.org). Gaandeweg de jaren is deze dichtregel vaak geciteerd, in uiteenlopende contexten.
(7) Woerdense Courant, 14 februari 1991.
Met dank aan:
– Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard, Woerden