Naamvariant (volksmond): “De Willeskopper stier”
Beeldhouwer: Toon Grassens
Materiaal: brons
Willeskop (N228), ter hoogte van nr. 5, Montfoort
Onthuld op 4 november 1989
“De Willeskoppige stier” maakt deel uit van de fietsroutes Bronzen beelden in Zuidwest Utrecht en Gemeentegrens-monumenten
__________
__________
__________
__________
reliëf met kaart gemeente Willeskop, van links gezien
reliëf met kaart gemeente Willeskop, van rechts gezien
.
OPHEFFING GEMEENTE WILLESKOP
Op 1 januari 1989 werd de gemeente Willeskop, ontstaan op 1 januari 1818 door samenvoeging van de gerechten Blokland, Kort-Heeswijk en Willeskop, opgeheven. Dit gebeurde in het kader van een omvangrijke gemeentelijke herindeling, bedoeld om het besturen van gemeenten doelmatiger te maken. Een groot deel van de gemeente Willeskop werd toegevoegd aan Montfoort, een klein deel aan Oudewater.
18 februari 1981: voorlopig standpunt Gedeputeerde Staten Utrecht
Op 18 februari 1981 maakte Gedeputeerde Staten van Utrecht haar voorlopig standpunt inzake de gemeentelijke herindeling in het westelijk deel van Utrecht bekend. Het aantal van 28 gemeenten zou moeten worden teruggebracht tot 13. Driebruggen en Woerden, die tot de provincie Zuid-Holland behoorden, zouden door correctie van de provinciegrens overgaan naar de provincie Utrecht. Driebruggen kon door de overgang naar de provincie Utrecht niet langer zelfstandig blijven en zou, met delen van Snelrewaard en Willeskop, samengevoegd moeten worden met Oudewater.
In de definitieve plannen zou het aantal van 17 gemeenten in het westelijk deel van de provincie Utrecht door samenvoegingen en afsplitsingen teruggebracht worden tot zeven.
6 juli 1982 : oprichting werkgroep Willeskop-pig
Toen in 1982 de definitieve plannen met betrekking tot opheffing van Willeskop bekend werden, gingen inwoners van Willeskop op 6 juli 1982 in beraad ten huize van Hans Ferrée (Bussum, 21 april 1930 – Montfoort, 19 september 2017, publicist en reclameman) en richtten zij een werkgroep op die zou strijden voor het behoud van de zelfstandigheid van Willeskop. Op 10 augustus 1982 werd de naam van de werkgroep vastgesteld: werkgroep Willeskop-pig. Ad Spanenburg, eigenaar van café De Schans, werd voorzitter; Hans Ferrée werd secretaris en Cees Breedveld werd penningmeester. Als symbool voor hun acties koos de werkgroep een stier. Ferrée zei hierover: “Alleen een stier kan de ambtelijke molens stoppen. Hij komt traag in beweging, maar als hij eenmaal op gang is, houdt niemand hem tegen”. Bovendien was de stier sinds de elfde eeuw het symbool van Willeskopse daadkracht.
De werkgroep Willeskop-pig verzette zich om drie redenen tegen de gemeentelijke herindeling waarbij Willeskop zou worden opgeheven. Ten eerste: Willeskop was een goed functionerende gemeente, zonder bestuurlijke knelpunten. De afstand tussen bestuur en burger was kort. Bij problemen konden de inwoners van Willeskop gemakkelijk contact leggen met de wethouder. Ten tweede: de politieke tegenstellingen in Willeskop waren klein. Eeuwenlang leefden mensen van verschillende politieke kleur en godsdienst gemoedelijk naast elkaar. Ten derde: Willeskop had een gunstig belastingklimaat. Er werden geen reinigings- en rioolrechten geheven en de onroerendzaakbelasting was de laagste van Nederland. Het onderhoud van de Provincialeweg en de Hollandse IJssel werd uitgevoerd en bekostigd door het Rijk. Als de gemeente Willeskop zou worden opgeheven, zou dat ten koste gaan van de identiteit en zouden de inwoners van Willeskop veel duurder uit zijn.
Ferrée ontwierp het logo van de werkgroep: twee aanvallende stieren.
Veel inwoners van Willeskop hingen een gefiguurzaagd stierenbord aan hun huis of plaatsten het op een stok in hun voortuin, met de horens richting Montfoort. Op 3 en 4 december 1982 werden de eerste 50 exemplaren geplaatst. Het zouden er uiteindelijk 250 worden, geplaatst aan weerszijden van het zeven kilometer lange deel van de Provincialeweg dat door Willeskop liep.
De stierenbordjes waren nog niet koud geplaatst of van heinde en ver kwamen mensen naar Willeskop om ze te bekijken. De werkgroep Willeskop-pig opperde het idee om aan het deel van de ANWB-Bloesemroute die in het voorjaar over de Provincialeweg door Willeskop liep, de naam “Stierenroute” te geven.
In zijn voorwoord bij Wilskracht en koppigheid in beloken land – Historische verhandelingen in woord en beeld over Willeskop en Blokland (gemeentebestuur Willeskop, 1984) schreef de burgemeester van Willeskop, mr. Hubertus Marinus (Hubert) de Jonge (Hoedekenskerke, 30 augustus 1937), dat voor het behoud van Willeskop alle beschikbare krachten werden gemobiliseerd, ook de stieren, en dat de “self made Willeskoppige stieren” alle toegangswegen en voortuinen in Willeskop vierentwintig uur per dag bewaakten.
13 september 1988: bekrachtiging wetsvoorstel gemeentelijke herindeling
Van 1982 tot aan de opheffing van de gemeente Willeskop heeft de werkgroep Willeskop-pig talloze acties en protestacties gevoerd, ook landelijk, niet zelden met een ludiek karakter. De werkgroep werd geïnterviewd door onder andere Sonja Barend (talkshow “Sonja op vrijdag”), Mies Bouwman (talkshow “Mies”) en Tineke de Nooij en deed haar zegje in het televisieprogramma “Van Gewest tot Gewest”.
Politiek Den Haag was niet onder de indruk van de acties. Op 5 december 1986 stemde de ministerraad in met het wetsvoorstel waarin de opheffing van onder andere de gemeente Willeskop was geregeld. Op 17 november 1987 werd het wetsvoorstel ingediend bij de Tweede Kamer. Op 5 februari 1988 hield de Kamercommissie Binnenlandse Zaken in de Jaarbeurs in Utrecht een hoorzitting aangaande het wetsvoorstel. Tientallen inwoners van Willeskop maakten er hun opwachting. Met spandoeken en een twee meter hoge opblaasstier zetten zij hun argumenten kracht bij. Ook inwoners uit andere gemeenten die met opheffing werden bedreigd, waren aanwezig en lieten van zich horen. Het mocht niet baten.
Op 13 september 1988 werd in de Eerste Kamer het wetsvoorstel aangaande gemeentelijke herindeling aangenomen, waardoor de herindeling een feit zou worden. Op 17 september 1988 hief de werkgroep Willeskop-pig zichzelf op. De werkgroep wilde haar activiteiten op een waardige wijze afsluiten en verwees in dit verband naar de gesprekken die gaande waren over de plaatsing van een bronzen stier als herinnering aan de strijd voor het behoud van de zelfstandigheid van de gemeente Willeskop.
1 januari 1989: opheffing gemeente Willeskop
Op 1 januari 1989 werd de gemeente Willeskop opgeheven. Een groot deel (1.042 hectare, met 234 huizen en 759 inwoners) werd toegevoegd aan de gemeente Montfoort; het resterende deel (369 hectare, met 63 huizen en 217 inwoners) werd toegevoegd aan de gemeente Oudewater.
TOTSTANDKOMING VAN “DE WILLESKOPPIGE STIER”
Het oprichten van een monument voor de strijd van de inwoners van Willeskop voor behoud van de zelfstandigheid van hun gemeente is ter sprake gekomen in een aantal vergaderingen van het gemeentebestuur en de gemeenteraad van Willeskop.
Het is niet mogelijk vast te stellen wanneer het gemeentebestuur en de gemeenteraad van Willeskop voor de eerste keer hier aandacht aan hebben besteed. Dit heeft twee oorzaken. In de notulen van deze vergaderingen is vermeld dat delen ervan niet zijn genotuleerd. Bovendien zijn er geen aantekeningen voorhanden van besprekingen, conversaties enz. die buiten de vergaderingen om zijn gevoerd. Niettemin kan aan de hand van krantenartikelen, literatuur, notulen en mededelingen een globaal tijdpad worden opgesteld aangaande de totstandkoming van “De Willeskoppige stier”.
In de loop van de 1980-er jaren ging het gemeentebestuur van Willeskop nadenken over het oprichten van een monument voor de strijd van inwoners van Willeskop voor behoud van de zelfstandigheid van hun gemeente. Mr. Hubert de Jonge, van 16 januari 1975 tot 1 januari 1989 burgemeester van Montfoort en Willeskop, had sympathie voor de inwoners van Willeskop en wilde dat er een blijvende herinnering zou komen aan hun strijd voor zelfstandigheid. Het was duidelijk dat er op een of andere wijze een stier moest worden uitgebeeld. Het precieze hoe en wat was nog niet duidelijk.
27 februari 1985: “Taurus” (Toon Grassens); expositie beelden Toon Grassens in gemaal De Pleyt
Begin mei 1983 werd de eerste paal geslagen voor de bouw van een gemaal aan de Provincialeweg in Willeskop. Dit gemaal, gemaal De Pleyt, is in 1985 in gebruik genomen. De datum waarop het gemaal in gebruik is genomen, is niet bekend.
Op 27 februari 1985 is gemaal De Pleyt officieel geopend. Het is aannemelijk dat het gemaal toen al in gebruik was. Op 1 maart 1985, twee dagen na de officiële opening, werd voor omwonenden en belangstellenden een open dag gehouden.
 |
 |
Ter gelegenheid van volgens sommige bronnen de ingebruikname van gemaal De Pleyt waren in het gemaal dan wel de dienstwoning een aantal beelden tentoongesteld, ontworpen door Toon Grassens (op KIJKEN NAAR BEELDEN wordt ervan uitgegaan dat deze tentoonstelling was georganiseerd ter gelegenheid van de officiële opening op 27 februari 1985). Eén van deze beelden was een 40 centimeter hoog bronzen beeld van een aanvallende stier. Het beeld was gegoten in 1977 en droeg de naam “Taurus”.
Van “Taurus” was in het verleden een serie polyester beeldjes geproduceerd voor De Molen Banden, een autobandenbedrijf in Reek. Deze beeldjes waren bedoeld voor plaatsing op de cabines van de vrachtwagens van het bedrijf als waren het Michelinmannetjes.
Het bronzen exemplaar van “Taurus” was eigendom van mr. Philippus Lodewijk van der Lee (Scheveningen, 18 juli 1921 – Hei- en Boeicop, 24 augustus 2012), de dijkgraaf van het waterschap Lopikerwaard, waarvan gemaal De Pleyt deel uitmaakte. Zijn echtgenote had het hem cadeau gedaan bij zijn verjaardag. Van der Lee was met Grassens in contact gekomen via diens leermeester, de beeldhouwer Peter Roovers. In 1984 was het door Grassens in opdracht van Van der Lee ontworpen Familiewapen Van der Lee boven de dubbele tuindeur geplaatst van het vroegere tuinhuis van het Huis te Jaarsveld, waarvan Van der Lee eigenaar was. Daarna had Grassens, eveneens in opdracht van Van der Lee, een polyester uitvoering van het wapen van waterschap Lopikerwaard ontworpen. Van deze polyester uitvoering zijn drie exemplaren vervaardigd. Eén ervan is bevestigd aan de voorgevel van gemaal De Pleyt.
9 mei 1985: werkbezoek Commissaris van de Koningin in Utrecht aan Montfoort en Willeskop
In de middag van 9 mei 1985 bracht mr. Pieter van Dijke (Vlaardingen, 25 september 1920 – Zeist, 9 mei 2003), Commissaris van de Koningin in Utrecht, een werkbezoek aan Montfoort en Willeskop. Hij werd vergezeld door zijn echtgenote en door mr. J.C.M. Pommer, plaatsvervangend Chef van het Kabinet. De echtgenote van mr. Van Dijke en de echtgenote van burgemeester De Jonge brachten een bezoek aan gemaal De Pleyt, alwaar de heer Boer, hoofd Technische Dienst van Waterschap Lopikerwaard, hen een rondleiding gaf en de werking van het gemaal uitlegde. De dames werden begeleid door L.G.M. (Luc) Hoogstraten, een ambtenaar van de gemeente Willeskop. Toen Hoogstraten “Taurus” zag, bedacht hij zich dat dit beeld gebruikt zou kunnen worden bij het ontwerpen van een groot stierenbeeld ten behoeve van het monument. Hoogstraten kreeg van Van der Lee toestemming om “Taurus” aan het gemeentebestuur van Willeskop te tonen. Het gemeentebestuur was erg onder de indruk van “Taurus”, met name van het aanvallend karakter van het beeld.
Ik heb geen informatie kunnen vinden over wat er zich tussen 9 mei 1985 en 11 juli 1988 aangaande “De Willeskoppige stier” heeft afgespeeld. Uit de notulen van de vergadering van 11 juli 1988 van de gemeenteraad van Willeskop blijkt dat er in deze periode gesprekken waren maar de inhoud ervan is niet bekend en ze hebben niet tot concrete stappen geleid. Het heeft er veel van weg dat het proces van ontwerpen en plaatsen van “De Willeskoppige stier” op 11 juli 1988 in een stroomversnelling kwam.
11 juli 1988: vergadering gemeenteraad Willeskop
Tijdens de rondvraag in de vergadering op 11 juli 1988 van de gemeenteraad van Willeskop gaf het raadslid J. Hoogenboom te kennen dat hij, omdat de gemeentelijke herindeling vastere vormen aannam, van mening was dat een kunstwerk ter herinnering aan het zelfstandige Willeskop op zijn plaats zou zijn. Hij vroeg of het gemeentebestuur hierover al ideeën had ontwikkeld. De voorzitter, burgemeester De Jonge, antwoordde dat men daarover al eens van gedachten had gewisseld en noemde in dit verband Maurice d’Hondt, die een fantastisch mooie stier had gemaakt. Volgens de voorzitter zou dat beeld aan de gemeentegrenzen geplaatst kunnen worden. Hoogenboom gaf aan bereid te zijn mee te willen denken. Burgemeester De Jonge zei hierop dat het initiatief hem aansprak en dat hierover in groter verband van gedachten zou kunnen worden gewisseld.
Uit het antwoord van burgemeester De Jonge kan worden opgemaakt dat er nog geen concrete plannen waren. Niet duidelijk is welke mensen al eens van gedachten hadden gewisseld over een kunstwerk ter herinnering aan de strijd voor behoud van de zelfstandigheid van Willeskop. Met “Maurice d’Hondt” heeft hij niet de opiniepeiler en ondernemer Maurice de Hond bedoeld maar Pieter d’Hont, de beeldhouwer die Bizon had ontworpen, waarvan in 1967 een grote uitvoering in Utrecht is geplaatst, en Stier, waarvan in 1986 een grote uitvoering in Alphen aan den Rijn is geplaatst. Het is niet duidelijk welk van deze beelden de burgemeester voor ogen had. In het antwoord is niet gezinspeeld op een beeldhouwer die een beeld zou ontwerpen, maar op een mogelijke aankoop van een exemplaar van een bestaand beeld. Toon Grassens is kennelijk niet ter sprake gekomen.
24 augustus 1988: Zenderstreeknieuws: “Tentoonstelling stieren in museumcafé de Stierenstal”
In de editie van 24 augustus 1988 meldde weekblad Zenderstreeknieuws dat het gemeentebestuur van Willeskop onlangs, met instemming van alle fracties, het plan had opgevat een monument te plaatsen ter herinnering aan de lange strijd voor het behoud van de zelfstandigheid van Willeskop. Ter gelegenheid hiervan had Hans Ferrée in zijn Museumcafé De Stierestal vier stierentorso’s tentoongesteld, ontworpen door Wien Cobbenhagen. Volgens Ferrée konden de inwoners van Willeskop en het gemeentebestuur op deze manier een indruk krijgen hoe het monument eruit zou kunnen zien.
In het artikel is niet vermeld op welke datum het gemeentebestuur van Willeskop het plan had opgevat een monument aangaande de strijd voor behoud van de zelfstandigheid van Willeskop te plaatsen. Het woord “onlangs” kan erop duiden dat het gemeentebestuur dit plan had opgevat tussen 11 juli en 24 augustus 1988.
In het artikel in Zenderstreeknieuws werd naast Wien Cobbenhagen Pieter d’Hont genoemd als ontwerper van dierenbeelden. Tijdens de rondvraag in de vergadering van de gemeenteraad van Willeskop van 11 juli 1988 was verwezen naar een stierenbeeld, ontworpen door Pieter d’Hont.
19 september 1988: vergadering gemeenteraad Willeskop
Op 19 september 1988 vroeg J. Hoogenboom in de vergadering van de gemeenteraad van Willeskop naar de stand van zaken rond het kunstwerk. Burgemeester De Jonge antwoordde dat er een contact was gelegd maar dat er nog geen antwoord was gekomen.
Uit het genotuleerde blijkt niet of er al in groter verband van gedachten werd gewisseld over het kunstwerk en zo ja, of Hoogenboom daarbij betrokken was. Ook blijkt uit het genotuleerde niet met wie contact was gelegd en welke vragen aan die persoon of personen waren gesteld.
17 oktober 1988: vergadering gemeenteraad Willeskop
Op 17 oktober 1988 werd in de vergadering van de gemeenteraad van Willeskop door G.A.J. Hoogenboom navraag gedaan naar de stand van zaken rond het kunstwerk. Burgemeester De Jonge antwoordde dat hierop zou worden ingegaan in een nabespreking. Van deze nabespreking zijn geen notulen gemaakt.
6 december 1988: vergadering gemeentebestuur Willeskop: opdracht aan Toon Grasssens
Op 6 december 1988, drie weken voor de opheffing van Willeskop, werd in de vergadering van het gemeentebestuur van Willeskop besloten om Toon Grassens officieel opdracht te geven het monument te ontwerpen en een prijsopgave te doen. Grassens was benaderd vanwege het feit dat hij realistisch werk maakt en vanwege “Taurus”, dat zo’n indruk had gemaakt op het gemeentebestuur van Willeskop. In deze vergadering werd eveneens besloten om bij NV Van Kempen & Begeer in Zeist tien bronzen miniatuur-exemplaren te laten gieten. Deze miniatuur-exemplaren zouden worden uitgereikt aan de raadsleden van de gemeente Willeskop als aandenken aan hun gemeente.
Op 12 december 1988 stelde het gemeentebestuur van Willeskop een brief op, gericht aan Grassens, met de mededeling dat het gemeentebestuur hem opdracht gaf een bronzen beeld te vervaardigen voor de gemeente Willeskop. Het kunstwerk dat hij zou ontwerpen diende te bestaan uit een bronzen stier, gelijkend op de stier die hij voor Van der Lee had vervaardigd, staande op een in reliëf uitgevoerde landkaart van het grondgebied van de gemeente Willeskop. Op de kaart dan wel de sokkel moest het gemeentewapen van Willeskop worden aangebracht. In de brief werd Grassens ook gevraagd de plek te bezoeken waar het kunstwerk zou worden geplaatst. Op 15 december 1988 werd de brief verzonden.
Naar mijn mening zijn in de dagen tussen 19 september en 6 december 1988 de ideeën van Luc Hoogstraten over een monument ter herinnering aan de strijd voor het behoud van de zelfstandigheid van Willeskop ter sprake gekomen. Hoogstraten wilde dat het monument dit goed zou uitbeelden. Wat hem betreft was daar meer voor nodig dan louter en alleen een stierenbeeld. Bij de gemeentelijke herindeling in 1970 waarbij de gemeente Hoenkoop werd opgeheven en toegevoegd aan Oudewater, had Ineke van Dijk in opdracht van het gemeentebestuur van Hoenkoop Het hoen van Hoenkoop ontworpen. Dit beeld was op een bakstenen sokkel geplaatst waarin de getinneerde band van het gemeentewapen van Hoenkoop was gemetseld en een bordje was aangebracht met de vermelding HOENKOOP 1970. Het achterste van het beeld was gericht op Oudewater als teken van protest tegen de gemeentelijke herindeling (“schijt aan Oudewater”). Voor Willeskop wilde Hoogstraten het anders zien. Hij stelde voor om het stierenbeeld op een kaart van Willeskop te plaatsen. Op deze kaart moesten de wegen en watergangen van Willeskop te zien zijn en in de vorm van een scheur de nieuwe gemeentegrens tussen Montfoort en Oudewater. Ook zou het gemeentewapen van Willeskop moeten worden afgebeeld; dit wapen zou immers in onbruik raken. Het gemeentebestuur keurde zijn voorstel goed en benoemde Hoogstraten tot projectleider. Bij zijn werkzaamheden als projectleider werd hij geassisteerd door Hans Eduard (Hans) Kuntz (1943-2018), hobby beeldhouwer en oprichter in 1988 van het Montfoorts Kunstenaars Collectief. Hun begeleidingswerkzaamheden strekten zich uit van ontwerp tot plaatsing van “De Willeskoppige stier”. De goedkeuring van het voorstel van Hoogstraten en zijn aanstelling tot projectleider moet naar mijn mening kort vóór 6 december 1988 hebben plaatsgevonden. De mogelijkheid bestaat dat het contact, genoemd in de notulen van de gemeenteraadsvergadering van 19 september 1988, Toon Grassens was.
De Molen Banden, eigenaar van de polyester uitvoeringen van “Taurus”, gaf Grassens toestemming om aan de hand van “Taurus” “De Willeskoppige stier” te ontwerpen.
15 december 1988: Woerdense Courant: “Willeskoppige stier blijft bestaan”
Op 15 december 1988, twee weken voor de opheffing van Willeskop, berichtte de Woerdense Courant over het besluit van het gemeentebestuur van Willeskop om een monument te plaatsen ter herinnering aan de strijd voor behoud van de zelfstandigheid van Willeskop. Volgens het artikel had de voorlichter van de gemeente aangegeven dat het monument een bronzen beeld van een stier zou zijn, met een explosief karakter. Het monument zou voor café De Schans (tegenwoordig: De Schans by Mike en Wes, Willeskop 87, Montfoort) worden geplaatst. Niet vermeld in het artikel maar in die tijd wijd en zijd bekend was dat de nieuwe gemeentegrens tussen Montfoort en Oudewater dwars door café De Schans zou lopen.
In het artikel stond verder dat op de reliëfkaart van Willeskop waarop het stierenbeeld zou worden geplaatst, een scheur zou lopen tussen het Montfoortse en Oudewaterse deel van Willeskop. Het was de bedoeling om het stierenbeeld met de voorpoten op het Montfoortse deel te plaatsen en met de achterpoten op het Oudewaterse deel. De stier zou met al zijn kracht de twee delen bij elkaar houden en op die manier het verzet van de inwoners van Willeskop tegen de gemeentelijke herindeling uitbeelden. Er zou ook een tekst worden geplaatst. In het artikel was niet vermeld hoe die tekst luidde.
Volgens het artikel in de Woerdense Courant van 15 december 1988 verwachtte Grassens dat hij door drukke werkzaamheden pas in juni 1989 een begin zou kunnen maken met het vervaardigen van “De Willeskoppige stier” en dat het beeld een paar maanden later opgeleverd zou worden.
19 december 1988: laatste vergadering gemeenteraad Willeskop
De kosten van het vervaardigen van “De Willeskoppige stier” waren begroot op f 25.000,-. Het gemeentebestuur van Willeskop vroeg de gemeenteraad om voor het gedenkteken en voor tien miniatuur-uitvoeringen, bedoeld als aandenken voor de raadsleden, een krediet van f 36.000,- te voteren. In de brief van 12 december 1988 van de gemeente Willeskop aan Toon Grassens was Grassens gevraagd zo snel mogelijk een prijsopgave te doen met het oog op de votering op 19 december 1988 van het krediet. Immers, op 1 januari 1989 zou de gemeente Willeskop opgeheven zijn. Voor die datum moest er duidelijkheid zijn over de kosten van “De Willeskoppige stier”.
Op 19 december 1988 ging de gemeenteraad unaniem akkoord met de votering van het krediet van f 36.000,-.
In deze vergadering zijn de miniatuur-exemplaren van “De Willeskoppige stier” uitgereikt aan de raadsleden.
20 juni 1989: contract gemeentebestuur Montfoort en Toon Grassens
Op 1 januari 1989 werd de gemeente Willeskop opgeheven en daarmee het gemeentebestuur. De opdracht aan Toon Grassens om “De Willeskoppige stier” te vervaardigen, werd overgenomen door het gemeentebestuur van Montfoort.
Op 20 juni 1989 werd het vervaardigen van “De Willeskoppige stier” vastgelegd in een contract tussen Grassens en het gemeentebestuur van Montfoort, vertegenwoordigd door J.C. (Johan) de Jong, burgemeester van Montfoort. In het contract stond dat het kunstwerk zou bestaan uit een bronzen stierenbeeld met een schofthoogte van ongeveer een meter, staande op een reliëf, voorstellende het grondgebied van de gemeente Willeskop met de hoofdwegen, de waterwegen en de grens van de gemeentelijk herindeling. Op het reliëf moest het gemeentewapen van Willeskop worden aangebracht en de tekst “Gemeente Willeskop 01-01-1818 / 31-12-1988”. Het stierenbeeld en het reliëf zouden worden uitgevoerd in geciseleerd en gepatineerd 90/10 brons. Het kunstwerk zou op 27 oktober 1989 moeten worden geplaatst.
Ten aanzien van het ontwerp van “De Willeskoppige stier” was in het contract onder andere vastgelegd dat Grassens een definitief ontwerp zou vervaardigen, in klei, in ware grootte. Het ontwerp moest in uiterlijk de laatste week van augustus 1989 gereed zijn. Na beoordeling zou de gemeente Montfoort binnen twee weken een brief aan Grassens sturen met daarin haar goedkeuring van het ontwerp of voorstellen voor wijzigingen. Als het ontwerp zou worden goedgekeurd, zou Grassens opdracht krijgen tot uitvoering en oplevering, waarvoor hij tien weken de tijd zou hebben.
Over de totale kosten van vervaardiging was in het contract vastgelegd dat deze inclusief BTW niet meer dan f 28.000,- zouden bedragen.
Grassens heeft de reliëfkaart ontworpen op geleide van een tekening van Hoogstraten. Deze tekening was een andere dan de tekening van de reliëfkaart die deel uitmaakt van de in december 1988 vervaardigde miniatuur-uitvoering van “De Willeskoppige stier”.
De gemeente Montfoort heeft het klei-ontwerp goedgekeurd.
De sokkel van “De Willeskoppige stier” is uitgevoerd in mozaïekkasseien en is gebouwd door de aannemer Hans Dionisius, lid van de werkgroep Willeskop-pig.
Op pagina 17 in Van klei tot brons – Toon Grassens zijn ongedateerde foto’s afgedrukt van het kleimodel in wording van het stierenbeeld, de bronzen uitvoering, geplaatst op de bronzen reliëfkaart en een aanhangwagen met daarop de bronzen uitvoering, geplaatst op de bronzen reliëfkaart, klaar voor vervoer naar Montfoort.
oktober 1989: plaatsing van “De Willeskoppige stier” op de vroegere gemeentegrens tussen Willeskop en Montfoort
In de brief van 12 december 1988 had het gemeentebestuur van Willeskop Grassens gevraagd om op korte termijn de plek te bezoeken waar “De Willeskoppige stier” zou worden geplaatst.
Ad Spanenburg, eigenaar van café De Schans en voorzitter van de werkgroep Willeskop-pig, had voor “De Willeskoppige stier” een stukje grond naast zijn restaurant beschikbaar gesteld. Arie Vianen, wethouder en locoburgemeester van Willeskop, wilde dat “De Willeskoppige stier” met het achterste op Oudewater zou zijn gericht, in navolging van “Het hoen van Hoenkoop”. Op die manier zou het monument de gevoelens van de inwoners van Willeskop ten opzichte van Oudewater (“schijt aan Oudewater”) goed tot uiting brengen.
Op 6 juni 1989 besloot het gemeentebestuur van Montfoort dat wat betreft de plaatsbepaling van het monument overlegd moest worden met de oud-wethouders van de voormalige gemeente Willeskop. In het contract van 20 juni 1989 tussen het gemeentebestuur van Montfoort en Grassens was ten aanzien van de plek waarop “De Willeskoppige stier” zou worden geplaatst, vastgelegd dat deze door de kunstenaar in nauw overleg met het gemeentebestuur van Montfoort zou worden vastgesteld.
Van het aanbod van Spanenburg is geen gebruik gemaakt. Grassens vond het stukje grond voor café De Schans geen geschikte plek en de Provinciale Waterstaat Utrecht had bezwaren vanwege de verkeersveiligheid.
Het is niet duidelijk wanneer Grassens de plek bij café De Schans in ogenschouw heeft genomen en wanneer Provinciale Waterstaat Utrecht haar bezwaren had geuit. Het alternatief was plaatsing aan de Provincialeweg op de plek waar vroeger de gemeentegrens liep tussen Montfoort en Willeskop. Op 4 juli 1989 besloot het gemeentebestuur van Montfoort ten aanzien van deze mogelijkheid dat een voorstel moest worden gedaan met complete invulling van het gebiedje tussen de Provincialeweg en de wijk Vogelzangh, rekening houdend met zaken die daar nog gaande waren zoals een geluidswal en voorwaarden van de kant van de provincie Utrecht.
“De Willeskoppige stier” werd, gemonteerd op de reliëfkaart, op een aanhangwagen naar Montfoort vervoerd en langs de Willeskop v/h Provincialeweg op de sokkel geplaatst op de plek waar nog geen jaar tevoren de gemeentegrens lag tussen Willeskop en Montfoort. De kop en de horens van het stierenbeeld waren gericht op Montfoort, net als de kop en horens van de gefiguurzaagde stierenbordjes. Het achterste van het stierenbeeld was gericht op Oudewater, als blijk van “schijt aan Oudewater”.
4 november 1989: onthulling “De Willeskoppige stier”
Op 4 november 1989, iets meer dan tien maanden na de opheffing van de gemeente Willeskop, werd “De Willeskoppige stier” onthuld door burgemeester De Jong van Montfoort, A.M. (Arie) Vianen, voormalig wethouder en locoburgemeester van Willeskop, en Jan Adrianus Oosterhof, burgemeester van Oudewater.
Bij de onthulling waren veel inwoners van het vroegere Willeskop aanwezig. Ook Toon Grassens was aanwezig. De onthulling werd omlijst met muziek. De onthullingshandeling bestond uit het weghalen van de bedekking van het beeld. Op foto’s van de onthulling is te zien dat bij het beeld een groot gemeentewapen van Willeskop was geplaatst.
Op de foto die deel uitmaakt van het archief van Toon Grassens en die op 4 november 1989 na de onthulling van “De Willeskoppige stier” is genomen, staan (vlnr): ir. P.J.M. (Piet) van Wesemael (wethouder gemeente Montfoort), Johan de Jong (burgemeester van Montfoort), Jan Oosterhof (burgemeester van Oudewater), Jan Muller (voorzitter Belangenvereniging Willeskop), Ad Spanenburg (café De Schans en voorzitter werkgroep Willeskop-pig), Hans Dionisius (bouwer van de sokkel van “De Willeskoppige stier” en lid van de werkgroep Willeskop-pig) en W.A. (Wim) van Heumen (wethouder gemeente Willeskop).
In de editie van 8 november 1989 van Zenderstreeknieuws werd verslag gedaan van de onthulling. Hierin was geschreven dat tijdens een voorafgaande bijeenkomst in het Wispelhuis, het gebouw van Belangenvereniging Willeskop, de aanwezige inwoners van Willeskop uiting gaven aan hun gemengde gevoelens bij deze gebeurtenis vanwege de toewijzing van een groot deel van Willeskop aan Montfoort, hun acties ten spijt. Burgemeester De Jong sprak in dit verband over een paradoxale gebeurtenis omdat veel inwoners van Willeskop hadden gehoopt dit nooit te hoeven meemaken. Voormalig wethouder en locoburgemeester Vianen zei in zijn toespraak dat hij liever had gezien dat “De Willeskoppige stier” een overwinningsmonument was. Hij sprak zijn besef uit dat de onthulling ervan voor veel inwoners van Willeskop een droevige gebeurtenis was maar memoreerde ook dat het voor de gehele gemeente Montfoort een feestdag was omdat de gemeente een prachtig kunstwerk rijker was. Vianen sprak zijn waardering uit richting Toon Grasssens, die naar zijn mening prachtig gestalte had gegeven aan “het ontwerp van de werkgroep Willeskop-pig onder aanvoering van Hans Ferrée”. Burgemeester Oosterhof betreurde het dat de onthulling van “De Willeskoppige stier” in het teken stond van het verleden. Naar zijn mening was het beeld een symbool van hoop en nieuwe moed. Hij sprak de wens uit dat “De Willeskoppige stier” een herinnering zou blijven aan de periode van zelfstandigheid van Willeskop.
“De Willeskoppige stier” toont een stier in aanvalshouding. Deze houding beeldt het verzet uit van de inwoners van Willeskop tegen de gemeentelijke herindeling.
Het stierenbeeld staat op een bronzen reliëf met een kaart van Willeskop. Linksboven op het reliëf heeft Grassens het gemeentewapen van Willeskop aangebracht en de tekst GEMEENTE | WILLESKOP | 01-01-1818 | 31-12-1988, de bestaansduur van de gemeente Willeskop. Linksonder heeft hij een kleine afbeelding van “De Willeskoppige stier” aangebracht. Rechts op het reliëf heeft Grassens een windroos aangebracht en zijn signatuur (A. Grassens). De enkelvoudige lijnen op de kaart van Willeskop geven wegen en watergangen aan; de dubbele lijn geeft de grens aan tussen het Montfoortse en Oudewaterse deel van Willeskop.
De linker achterpoot van het stierenbeeld staat op de dubbele lijn; de rechter achterpoot en de linker voorpoot staan vóór de dubbele lijn en de rechter voorpoot is opgetrokken. Deze positionering van de poten verschilt van de beschrijving ervan in het artikel in de Woerdense Courant van 15 december 1988 (de voorpoten in het Montfoortse deel van Willeskop; de achterpoten in het Oudewaterse deel, op die manier het verzet uitbeeldend van de inwoners van Willeskop). Deze beschrijving heeft vermoedelijk betrekking op de eind 1988 vervaardigde miniatuur-uitvoering van “De Willeskoppige stier”. In het contract van 20 juni 1989 is over de positionering van de poten niets vastgelegd. Grassens en Hoogstraten hebben laten weten dat er over de positionering van de poten geen afspraken waren gemaakt, ook niet tijdens het bezoek in 1989 van het gemeentebestuur van Willeskop. Grassens heeft bovendien laten weten dat er achter de plaatsing van de poten geen symboliek schuilt in termen van bijeenhouden van het Montfoortse en Oudewaterse deel van Willeskop.
19 december 1989: De IJsselbode: “De stier” (Theo Pollemans, column “weerszij de IJssel”)
Anderhalve maand na de onthulling van “De Willeskoppige stier” besteedde Theodorus Adrianus (Theo) Pollemans (Oude Tonge, 1 april 1930 – Oudewater, 23 juli 2019) in de aflevering “De stier” van zijn column “weerszij de IJssel” in de editie van 19 december 1989 van weekblad De IJsselbode aandacht aan het monument. Hij had zich al eerder bezig gehouden met het verzet van de inwoners van Willeskop tegen opheffing van hun gemeente. In de editie van 7 januari 1986 van De IJsselbode had hij in de aflevering “Willeskoppig” de inwoners van Willeskop satirische suggesties gegeven om hun acties kracht bij te zetten.
Pollemans was woonachtig in Oudewater. In de 1970-er jaren had hij zich sterk gemaakt voor de plaatsing in Oudewater van een monument ter ere van de aldaar begraven streekromanschrijver Herman de Man (Ineke van Dijk).
De aflevering “De stier” in De IJsselbode van 19 december 1989 stond bol van kritiek op “De Willeskoppige stier” en de initiatiefnemers van het monument. Pollemans liet zich in smalende bewoordingen uit over de gefiguurzaagde stierenbordjes. Hij was van mening dat de stier te gemoedelijk was om symbool te zijn van “de eveneens gemoedelijke inwoners van Willeskop”. Hij vond “De Willeskoppige stier” een fraai kunstwerk van Toon Grassens maar noemde het ook “dat bronzen geval” en bestempelde de plek waar het was geplaatst als een tochtig gat tegenover een afzichtelijk stuk nieuwbouw. Volgens hem zou 50 jaar later niemand weten waarom “De Willeskoppige stier” dáár was geplaatst en zou een werkeloze kunsthistoricus in opdracht van de regering uitgebreid archiefonderzoek moeten verrichten.
Pollemans verweet de initiatiefnemers van het oprichten van “De Willeskoppige stier” dat zij van meet af aan hadden gewild dat de kop van het beeld op Montfoort was gericht en het achterste op Oudewater. In zijn ogen illustreerde dit de houding “schijt aan Oudewater”. Als inwoner van Oudewater voelde hij zich hierdoor gekwetst. Hij verwees in dit verband naar “Het hoen van Hoenkoop”, door hem “De Hoenkoopse Kip” genoemd, waarvan het achterste op Oudewater was gericht (“schijt aan Oudewater”) om uiting te geven aan de gevoelens van de inwoners van Hoenkoop ten opzichte van de toevoeging aan Oudewater.
Pollemans vroeg zich af of het niet zinvoller was geweest als “De Willeskoppige stier” haaks op de Provincialeweg was geplaatst, ter hoogte van de nieuwe gemeentegrens tussen Montfoort en Oudewater.
Op 1 januari 1989 waren Hekendorp, Papekop en Snelrewaard toegevoegd aan Oudewater. Pollemans sprak de wens uit dat eventuele beelden van een Hekendorpse geit, een Papekops schaap en een Snelrewaards varken niet met hun achterste op Oudewater zouden worden gericht. Als “De Willeskoppige stier” en “Het hoen van Hoenkoop” een kwart slag zouden worden gedraaid en met de kop in de wind zouden worden gezet, zouden stad en ommelanden volgens hem het vreedzaamste plekje zijn in het mooie, groene hart van Nederland.
DE JUISTE NAAM
De officiële, juiste naam van het monument luidt: “De Willeskoppige stier”. Deze naam brengt de koppigheid en volharding van de inwoners van Willeskop tot uiting en is een weerklank van de naam “Werkgroep Willeskop-pig”.
Op KIJKEN NAAR BEELDEN wordt de naam “De Willeskoppige stier” aangehouden. In de volksmond en in vrijwel alle publicaties over dit monument is het aangeduid met de naam “De Willeskopper stier”. Die naam, hoe logisch of voor de hand liggend ook, is niet de juiste naam.
DE MINIATUUR-UITVOERING
Tegen het eind van 1988 ontstond bij het gemeentebestuur van Willeskop het plan de raadsleden van Willeskop als aandenken aan de gemeente een miniatuur-uitvoering van het nog te ontwerpen monument te geven. Luc Hoogstraten vroeg aan een vertegenwoordiger van de NV Koninklijke Van Kempen & Begeer in Zeist, met wie hij in 1986/1987 contacten onderhield vanwege het laten vervaardigen van de eremedailles van Willeskop, of er bij Van Kempen & Begeer bronzen miniatuur-exemplaren konden worden vervaardigd van het nog te ontwerpen monument.
Het miniatuur stierenbeeld, gemaakt door een ontwerper van Van Kempen & Begeer, is een kleine versie van “Taurus”. Dit is te zien aan de stand van de poten van het miniatuur stierenbeeld, de mate waarin de rechter voorpoot is opgetrokken en de ligging van de staart (naar links gezwaaid), alles net als bij “Taurus”. Hoogstraten heeft in was een miniatuur-reliëfkaart ontworpen en aangeleverd aan Van Kempen & Begeer.
Op 6 december 1988 werd in de vergadering van het gemeentebestuur van Willeskop besloten om van de miniatuur-uitvoering van het nog te ontwerpen monument tien massief-bronzen exemplaren te laten gieten. Tijdens de laatste vergadering van de gemeenteraad van Willeskop (19 december 1988) werden de miniatuur-exemplaren uitgereikt aan de raadsleden.
Op 14 maart 1989 besloot het gemeentebestuur van Montfoort twee extra massief-bronzen exemplaren van de miniatuur-uitvoering van “De Willeskoppige stier” te bestellen. Eén van de exemplaren was bestemd voor het in oprichting zijnde stadsmuseum De Knoperij in Montfoort; het andere was bestemd voor de burgemeesterskamer. De bedoeling was de aanschaf van de twee miniatuur-exemplaren te bekostigen uit het krediet van f 38.000,- van de vroegere gemeente Willeskop. Als dit niet mogelijk was, zou de aanschaf ten laste worden gebracht van de post huisvesting/aankleding van de gemeente Montfoort.
 |
 |
Hiernaast zijn twee foto’s afgebeeld van een van de massief-bronzen miniatuur-exemplaren van het nog te ontwerpen monument dat deel uitmaakt van de collectie van stadsmuseum De Knoperij, Keizerstraat 25, Montfoort.
Rechts op de bovenzijde van de sokkel is het wapen van Willeskop aangebracht. Op een koperen plaatje op de voorzijde van de sokkel is de bestaansduur vermeld van de gemeente Willeskop.
Het miniatuur stierenbeeld staat op een reliëfkaart van Willeskop, met beide achterpoten op het Oudewaterse deel van Willeskop, pal tegen een geul die de nieuwe gemeentegrens tussen Montfoort en Oudewater aangeeft. De linker voorpoot staat op het Montfoortse deel van Willeskop, eveneens pal tegen de geul. De rechter voorpoot is opgetrokken.
De positionering van de poten op de reliëfkaart ten opzichte van de geul vertoont veel overeenkomsten met wat erover was geschreven in het artikel in de editie van 15 december 1988 van de Woerdense Courant. Dit kan erop wijzen dat in dit artikel de miniatuur-uitvoering is beschreven.
DE STRAATNAAM “WILLESKOP”
Op 22 november 1988, ongeveer anderhalve maand voor de opheffing van de gemeente Willeskop, werd in de vergadering van het gemeentebestuur van Willeskop besloten de gemeenteraad het voorstel te doen om aan het deel van de Provincialeweg waarlangs de gemeente Willeskop zich uitstrekt, de straatnaam “Willeskop” te geven. De gemeenteraad van Willeskop verklaarde zich hiermee op 28 november 1988 akkoord.
Bronnen:
– Archief Toon Grassens: brief gemeentebestuur Willeskop aan Toon Grassens dd. 12 december 1988; contract gemeente Montfoort – Toon Grassens dd. 20 juni 1989; brief Luc Hoogstraten met toelichting op foto onthulling
– Mededelingen Edith Ferrée-Donck, weduwe van Hans Ferrée
– Mededelingen Toon Grassens, beeldhouwer
– Mededelingen Luc Hoogstraten, voormalig ambtenaar gemeente Willeskop en ereburger van Willeskop
– Mededelingen Leon Snoek, penningmeester Werkgroep Behoud Lopikerwaard
– Mededelingen Ad Spanenburg, vroegere eigenaar café De Schans
– Mededelingen Clarion Wegerif, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden, adviseur Cultuurhistorie
– Algemeen Dagblad, 18 november 1987, 18 januari 2018 en 1 juli 2022
– Archief werkgroep Willeskop-pig (RHC, Woerden, nr. M090)
– Besluiten college Burgemeester en Wethouders Montfoort, 1989
– De IJsselbode – Nieuws- en advertentieblad voor de IJsselstreek, 7 januari 1986 en 19 december 1989 (herdrukt in De IJsselbode – Nieuws- en advertentieblad voor de IJsselstreek, 21 december 1999)
– De Telegraaf, 4 december 1982, 30 juni 1984
– De Volkskrant, 15 januari 1983
– Dossier Werkbezoeken Commissaris van de Koningin, Montfoort, 1979-1985 (Het Utrechts Archief, inv.nr.: 1206 – 1.15.2 (2.07.261) – 71)
– Inventaris van het archief van het waterschap Lopikerwaard (1950) 1974-1993 (Vlaardingen, 1998, pp III, en 88)
Pag. III: Tegelijk met de uitvoering van een grootscheepse ruilverkaveling werd de waterbeheersing in de Lopikerwaard ingrijpend verbeterd door wijziging van watergangen en vervanging van alle bestaande bemalingsinrichtingen door vier nieuwe gemalen. Deze gemalen werden tussen 1985 en 1990 in gebruik genomen. Drie gemalen (De Keulevaart, Knollemanshoek en De Pleyt) wateren uit op de Hollandsche IJssel, het vierde gemaal (De Koekoek) watert uit op de Lek.
Pag. 88: notitie 1113: in gebruik neming en controle van gemaal De Pleyt en levering van schroefpompen, 1985-1989, 1991-1992.
– Notulen vergaderingen college burgemeester en wethouders Willeskop, 1983-1988
– Notulen vergaderingen gemeenteraad Willeskop, 1980-1988
– Reformatorisch Dagblad, 20 februari 1981, 19 februari 1986 en 23 oktober 1986
– Trouw, 6 december 1986 en 6 februari 1988
– Van klei tot brons – Toon Grassens (Gemert, 2020, pagina’s 16, 17, 116, 127, 161 en 167). In dit boek is “De Willeskoppige stier” aangeduid met de naam “De Williskopper stier” en is de plaatsnaam “Willeskop” voortdurend geschreven als “Williskop”. In de lijst van opdrachten, gesorteerd op jaartal is “De Willeskoppige stier” op pagina 167 als volgt vermeld: “Stier | Montfoort bladzijde 16-17 | 1989 | Brons”.
– WBL magazine, december 2018
– Wilskracht en koppigheid in beloken land – Historische verhandelingen in woord en beeld over Willeskop en Montfoort (Willeskop, 1984)
– Woerdense Courant, 15 december 1988. De in een aantal opzichten onjuiste beschrijving van de einduitvoering van “De Willeskoppige stier” in Op ontdekkingstocht door Krimpenerwaard en Lopikerwaard (Frank van den Hoven e.a., Amersfoort, 2002) vertoont veel overeenkomsten met opmerkingen over “De Willeskoppige stier” in het artikel in de Woerdense Courant van 15 december 1988.
– Zenderstreeknieuws, 20 februari 1985 en 24 augustus 1988. In Van klei tot brons – Toon Grassens (Gemert, 2020) staat op pagina 161 een foto van het artikel “Willeskopper stier onthuld”, dat is gepubliceerd op de pagina montfoort/oudewater van de editie van 8 november 1989 van Zenderstreeknieuws.
– https://www.huistejaarsveld.nl/buiteplaats-huis-te-jaarsveld
– https://nl.wikipedia.org/wiki/Willeskop en Willeskopper_stier
– https://rhcrijnstreek.nl: Beknopte geschiedenis van Willeskop
Zie ook:
– Toon Grassens: “Familiewapen Van der Lee” (Jaarsveld)
– Toon Grassens: “Taurus”
– Toon Grassens: “Wapen waterschap Lopikerwaard” (Montfoort, Lopik, Haastrecht)
Verantwoording film en foto’s van derden
– Foto gefiguurzaagde stier: Onderwijsgek, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons
– Foto logo actiegroep Willeskop-pig: WBL magazine, december 2018, pagina 9
– Foto onthulling “De Willeskoppige stier”: archief Toon Grassens
– Foto’s “Taurus”: P.J. van der Lee
Dankwoord
De uitvoerige mededelingen van Edith Ferrée-Donck, Luc Hoogstraten, Leon Snoek en Ad Spanenburg hebben de informatie in dag- en weekbladen over “De Willeskoppige stier” verduidelijkt en in een aantal opzichten verbeterd. Door hun mededelingen is goed zicht ontstaan op wat er zoal heeft gespeeld rond “De Willeskoppige stier”. Ik spreek dan ook mijn dank uit aan hen en ik dank Leon Snoek voor het voorleggen van mijn vragen aan Edith Ferrée-Donck, Luc Hoogstraten en Ad Spanenburg.
Ik spreek ook mijn dank uit aan Toon Grassens voor onder andere zijn informatie over het ontwerpen van “De Willeskoppige stier” en voor het toezenden van documenten uit zijn archief en de foto, genomen op 4 november 1989 na de onthulling van “De Willeskoppige stier”.
Mijn dank gaat ook uit naar Lex van Wijk (Stadsmuseum De Knoperij, Montfoort) voor zijn toestemming het miniatuur exemplaar van “De Willeskoppige stier” te fotograferen, naar P.J. van der Lee voor het toezenden van foto’s van “Taurus” en naar het Regionaal Historisch Centrum Rijnstreek en Lopikerwaard, Woerden.