Beeldhouwer: Famke van Wijk
Materiaal: beelden: brons; lichtdragers: plexiglas
Herdenkingstuin, Marktstraat 10, Oldenzaal (achter het gemeentehuis)
Onthuld op 10 september 2015
“Verbond van vreugde en smart”
kleine trommel met Thora
grote trommel met Jad (aanwijsstokje) met lichtdragers
Jad (aanwijsstokje) met lichtdragers
de achtergelaten jas
DE AANLEIDING
De Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal, die zich in de jaren 2013-2015 had ingespannen om in Oldenzaal een Herdenkingstuin aan te laten leggen met daarin herdenkingsmonumenten en kunstwerken die herinneren aan oorlogsslachtoffers die een band hadden met Oldenzaal, wilde dat er in de tuin een herinneringsmoment zou worden geplaatst voor de Joodse inwoners van Oldenzaal die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven waren gekomen. Famke van Wijk kreeg de opdracht een dergelijk monument te ontwerpen. Het monument dat zij ontwierp, ontwierp zij niet alleen ter herinnering aan de omgekomen Joodse inwoners van Oldenzaal maar ook ter herinnering aan alle Joodse mannen, vrouwen en kinderen die tijdens de Tweede Wereldoorlog om het leven waren gekomen.
DE ONTHULLING
Op 10 september 2015 is “Verbond van vreugd en smart” onder grote belangstelling onthuld. Voorafgaand aan de onthulling hielden T.J. (Theo) Schouten, burgemeester van Oldenzaal., Theo Hampsink (Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal) en Famke van Wijk toespraken. In haar toespraak gaf Famke van Wijk uitvoerig uitleg over de ideeën die zij had bij het ontwerpen van het monument en de symboliek die zij in de beelden had verwerkt.
De onthullingshandeling bestond uit het verwijderen van grijze doeken die over de beelden waren gehangen. Aansluitend op de onthulling namen de aanwezigen een minuut stilte in acht. Daarna hield J.S. (Binyomin) Jacobs, opperrabbijn van het Interprovinciaal Opperrabbinaat, een toespraak waarin hij stilstond bij het leed van de Joodse inwoners van Oldenzaal en aandacht besteedde aan het gevaar van vreemdelingenhaat en onverdraagzaamheid. Hij riep de aanwezigen op tot waakzaamheid.
DE SYMBOLIEK VAN “VERBOND VAN VREUGD EN SMART”
“Verbond van vreugd en smart” is geplaatst op de plek waar vroeger de synagoge en het Joodse badhuis hebben gestaan. Het monument omvat drie beelden: een beeld van een kleine trommel met Thora, een beeld van een grote trommel met een Jad (aanwijsstokje) en een beeld van een achtergelaten jas.
De kleine trommel met de Thora en de grote trommel met daarbovenop een Jad worden gebruikt in de Joodse eredienst. In “Verbond van vreugd en smart” krijgen zij qua betekenis een extra dimensie.
De trommels zijn symbolen van blijdschap en vreugde. De Thora op de kleine trommel is de boekrol waarin de eerste vijf boeken van de Hebreeuwse Bijbel (Tenach) zijn opgetekend. Deze boeken vormen de grondslag van het Joodse geloof. De Jad bovenop de grote trommel is de uitbeelding van het zilveren aanwijsstokje dat als hulpmiddel dient om de Thora te lezen. Met de wijsvinger van het handje kunnen de tekstregels worden gevolgd. In het beeld van de Jad is in het handje een LED-lamp aangebracht. Aan het handje zijn plexiglas lichtdragers aangebracht die fungeren als lichtstralen, teken van het hemels thuis en van de liefde van God voor levenden en doden.
De in elkaar grijpende torso’s rondom de grote trommel symboliseren mensen die door hun geloof met elkaar verbonden zijn in vreugde en smart.
Onderaan de grote trommel staat in het Hebreeuws de tekst van een Hebreeuws gebed waarvan de vertaling luidt: “Moge hunner zielen worden gebundeld in het verbond van het eeuwige leven”. Dit gebed, ontleend aan 1 Samuel 25:29, staat vaak in Joodse overlijdensadvertenties en op Joodse grafzerken en is ook een gebed voor de levende mensen.
De achtergelaten jas is symbool voor het leed dat het Joodse volk tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft ondergaan. Liggend op de grond is de achtergelaten jas symbool voor het leven dat de Joodse mannen, vrouwen en kinderen, afgevoerd in gevangenschap, achter zich moesten laten. Aan de binnenzijde van de jas heeft Famke van Wijk onder de kraag een holte aangebracht: het silhouet van een hoofd.
ANDERE GEDENKTEKENS, ONTHULD IN DE HERDENKINGSTUIN OP 10 SEPTEMBER 2015
Bij de onthulling van “Verbond van vreugd en smart” zijn vier achter plexiglas geplaatste replica’s onthuld van plaquettes in het gemeentehuis van Oldenzaal waarop de namen zijn vermeld van alle Oldenzaalse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog: burgers, militairen en Joodse inwoners. Op een zwarte plaquette zijn de namen vermeld van hen die tussen 1941 en 1949 zijn gesneuveld in het voormalige Nederlands Oost-Indië.
Bij de onthulling van “Verbond van vreugd en smart” zijn ook twee bewaarde gevelstenen onthuld van de synagoge die in 1801 in gebruik was genomen.
Op de informatieplaquette aan de voet van de muur waarin de gevelstenen zijn geplaatst, staan foto’s van de gevelstenen en de bijbehorende vertalingen van de Hebreeuwse tekst op deze stenen. De vertaling van de Hebreeuwse tekst op de gevelsteen links luidt: Want mijn huis zal een huis van gebed genoemd worden voor alle volken (Jesaja 56:7). Het eronder staande jaartal 1801 verwijst naar het jaar van de voorganger van de in 1880 gebouwde synagoge. De vertaling van de Hebreeuwse tekst op de gevelsteen rechts luidt: Hoe lieflijk zijn uw woningen Here van de legermachten (Psalm 84:2).
Bronnen:
– informatieplaquette bij “Verbond van vreugd en smart”
– Tubantia, editie Oldenzaal, 4 mei 2015 en 10 september 2015
– https://famkevanwijk.nl/verbond-van-vreugd-en-smart/. Hierin staan fragmenten uit de toespraak die Famke van Wijk hield bij de onthulling van “Verbond van vreugd en smart”.
– https://www.goudsmetaheerhuis.nl
DE HERDENKINGSTUIN
De Herdenkingstuin in Oldenzaal is in 2014-2015 aangelegd achter het gemeentehuis van Oldenzaal, op de plek waar de in 1880 gebouwde synagoge heeft gestaan, die door de deportatie van de Joodse inwoners van Oldenzaal buiten dienst kwam, door de gemeente Oldenzaal werd aangekocht (waarna de synagoge dienst deed als opslagruimte) en in 1964 werd afgebroken ten behoeve van de bouw van het gemeentehuis.
De aanleiding voor het aanleggen van de Herdenkingstuin was het voornemen om het Oorlogsmonument (Jan Schoenaker/Willem Fitzthum) dat sinds 1968 aan de Spoorstraat/Prins Bernhardstraat stond, elders in Oldenzaal te plaatsen. In april 2013 werd de Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal opgericht, die de aanleg nastreefde van een binnentuin met herdenkingsmonumenten en kunstwerken die herinneren aan oorlogsslachtoffers die een band hadden met Oldenzaal. De drijvende kracht was Hermanus Johannes Gideon (Herman) van der Toorn (Rijswijk, 28 september 1931 – Oldenzaal, 12 januari 2022). Een aantal bedrijven en organisaties hebben een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de Herdenkingstuin.
Op 4 mei 2015 werd de Herdenkingstuin officieel in gebruik genomen. Burgemeester Schouten legde een krans bij het inmiddels gerestaureerde en in de Herdenkingstuin geplaatste Oorlogsmonument. De opening werd muzikaal omlijst door het Stadsjongenskoor van Oldenzaal, die dat jaar haar 100-jarig bestaan vierde. Claudia Patacca, operazangeres, droeg een gedicht voor.
Bij de ingebruikname van de Herdenkingstuin is aan een van de lage muren een Davidsster geplaatst. Aan weerszijden van de Davidsster zijn natuurstenen plaquettes geplaatst met teksten die verwijzen naar de vroegere synagoge.
De Davidsster en de plaquettes waren op initiatief van de Kerkraad der Hervormde Gemeente Oldenzaal op 21 december 1967 in de hal van het gemeentehuis geplaatst.
Op de linker plaquette staat de tekst: HIER STOND EENS DE SYNAGOGE ZIJ KWAM BUITEN DIENST OMDAT ONZE JOODSE MEDEBURGERS IN DE OORLOGSJAREN 1940-1945 WERDEN WEGGEVOERD EN GEDOOD. LATER WERD ZIJ AFGEBROKEN OM DE BOUW VAN DIT STADHUISMOGELIJK TE MAKEN.
Op de rechter plaquette staat de tekst: RACHEL WEENT OM HAAR KINDEREN ZIJ WEIGERT ZICH TE LATEN TROOSTEN OVER HAAR KINDEREN, OMDAT ER GEEN MEER IS. (JEREMIA 31:13). Deze tekst is ook in het Hebreeuws aangebracht.
In de Herdenkingstuin wordt aan de hand van foto’s en teksten uitvoerige informatie gegeven over de inrichting van de tuin en de kunstwerken en de plaquettes die er zijn geplaatst.
De beplanting in de Herdenkingstuin is voor een deel geïnspireerd op het het Bijbelse thema “Bloemen des velds”, ontleend aan Psalm 103:15. Een waterpartij verwijst naar de middeleeuwse stadsgracht, bekend onder de naam immuniteitsgracht. De omtrek van de vroegere synagoge is in beeld gebracht door middel van rode lijnen in de klinkerbestrating en lage muren.
In de Herdenkingstuin staan nog twee andere monumentale kunstwerken:
– Oorlogsmonument (Jan Schoenaker/Willem Fitzthum)
– Sinti-Monument (standbeeld) (Berend Seiger)
Op een muur langs de achterzijde van het gemeentehuis staat Afwachtend figuur (Bert Nijenhuis). Dit beeld was daar reeds in 2002 geplaatst. De aanleg van de Herdenkingstuin had geen gevolgen voor “Afwachtend figuur”.
Bronnen en verdere informatie:
– Tubantia, editie Oldenzaal, 4 mei 2015 en 13 mei 2022
– https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR637646/1
– https://oorlogsgravenstichting.nl/monumenten/oldenzaal-joods-monument-2
– https://www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/twente/oldenzaal/de-synagoge
– https://www.oldenzaalaz.nl/h/herdenkingen