Ontwerp monument: Jan Schoenaker
Ontwerp sokkel en reliëfs: Jan Schoenaker
Ontwerp “Phoenix”: Willem Fitzthum
Herdenkingstuin, Marktstraat 10, Oldenzaal (achter het gemeentehuis) sinds 4 mei 2015
Onthuld op 5 mei 1955, hoek Spoorstraat/Lyceumstraat, Oldenzaal
__________
__________
__________
reliëf linkerzijde sokkel
reliëf achterzijde sokkel
reliëf rechterzijde sokkel
1955: ONTHULLING HOEK SPOORSTRAAT/LYCEUMSTRAAT
“Oorlogsmonument” is vervaardigd op initiatief van het comité Oldenzaal-Berghuizen.(1) De eerste plek van “Oorlogsmonument” was de hoek van de Spoorstraat en de Lyceumstraat. Op 5 mei 1955 is het monument daar onthuld door de echtgenote van Jacques Marie Johannes Cornelissen, burgemeester van Oldenzaal. De onthullingshandeling bestond uit het weghalen van een witte doek die over het monument was gehangen.(2)
1968: VERPLAATSING NAAR HOEK SPOORSTRAAT/PRINS BERNHARDSTRAAT
Op 12 augustus 1968 werd “Oorlogsmonument” wegens wegwerkzaamheden verplaatst naar de hoek van de Spoorstraat en de Prins Bernhardstraat.(3) Vanaf 1969 vond daar jaarlijks op 4 mei de Nationale Dodenherdenking plaats. In april 1990 was he phoenixbeeld doelwit van vandalisme; in de dagen voorafgaand aan de Nationale Dodenherdenking kon het worden gerepareerd en teruggeplaatst.(4)
2015: VERPLAATSING NAAR DE HERDENKINGSTUIN
In de 2010-er jaren ontstonden plannen om “Oorlogsmonument” elders in Oldenzaal te plaatsen. Naar aanleiding hiervan werd in april 2013 de Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal opgericht. De stichting wist te bewerkstelligen dat “Oorlogsmonument” een plek zou krijgen in de Herdenkingstuin. Op 20 november 2014 werd “Oorlogsmonument” in opslag genomen en grondig gerestaureerd. Het monument kreeg een nieuwe sokkel. De oude sokkel bleek een loden koker te bevatten met een document van het Comité Oldenzaal-Berghuizen over de viering van nationale feest- en gedenkdagen. In het document waren ook de namen vermeld van de inwoners van Oldenzaal en Berghuizen die tijdens de Tweede Wereldoorlog waren gesneuveld. Het comité had ook vermeld dat Jan Schoenaker de ontwerper was van “Oorlogsmonument” en dat Willem Fitzthum het gietijzeren phoenixbeeld had ontworpen.(5) De loden koker werd in de nieuwe sokkel gelegd en de Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal liet een extra koker vervaardigen met een document over de restauratie van het monument.(6) De tekst die op de oude sokkel was aangebracht, werd op de nieuwe sokkel ongewijzigd overgenomen.
Op 4 mei 2015 werd de Herdenkingstuin officieel in gebruik genomen. Burgemeester Schouten legde een krans bij het inmiddels gerestaureerde en in de Herdenkingstuin geplaatste Oorlogsmonument, dat in een groot, vierkant, ietwat verhoogd klinkerveld was geplaatst.(7)
DE PHOENIX EN DE TERRACOTTA RELIEFS
De phoenix is een Grieks-mythologische vogel die in staat is steeds opnieuw herboren te worden uit zijn eigen as.
Het terracotta reliëf in de linkerzijde van de sokkel toont een tafereel dat de capitulatie van Nederland op 15 mei 1940 lijkt uit te beelden. Het terracotta reliëf in de achterzijde van de sokkel toont een kind en twee treurende vrouwen. De derde vrouw lijkt hen moed in te spreken. Het terracotta reliëf in de rechterzijde van de sokkel toont de geallieerden en de bevrijding.
Noten
(1) https://www.4en5mei.nl
(2) Fotoarchief Twente, foto nr. NL-OdzTFA_323704. In het bijschrift bij de foto is de datum 6 mei 1955 vermeld. Dit is niet juist.
(3) https://www.4en5mei.nl, Fotoarchief Twente, foto nr. NL-OdzTFA_326253, https://www.oldenzaalaz.nl/h/herdenkingen
(4) hFotoarchief Twente, foto nr. NL-OdzTFA_323706 en foto nr. NL-OdzTFA_68127
(5) Tubantia, editie Oldenzaal, 20 november 2014
(6) https://www.4en5mei.nl
(7) https://www.oldenzaalaz.nl/h/herdenkingen
→ JAN SCHOENAKER
→ WILLEM FITZTHUM
DE HERDENKINGSTUIN
De Herdenkingstuin in Oldenzaal is in 2014-2015 aangelegd achter het gemeentehuis van Oldenzaal, op de plek waar de in 1880 gebouwde synagoge heeft gestaan, die door de deportatie van de Joodse inwoners van Oldenzaal buiten dienst kwam, door de gemeente Oldenzaal werd aangekocht (waarna de synagoge dienst deed als opslagruimte) en in 1964 werd afgebroken ten behoeve van de bouw van het gemeentehuis.
De aanleiding voor het aanleggen van de Herdenkingstuin was het voornemen om het Oorlogsmonument dat sinds augustus 1968 aan de Spoorstraat/Prins Bernhardstraat stond, elders in Oldenzaal te plaatsen. In april 2013 werd de Stichting Herdenkingstuin Oldenzaal opgericht, die de aanleg nastreefde van een binnentuin met herdenkingsmonumenten en kunstwerken die herinneren aan oorlogsslachtoffers die een band hadden met Oldenzaal. De drijvende kracht was Hermanus Johannes Gideon (Herman) van der Toorn (Rijswijk, 28 september 1931 – Oldenzaal, 12 januari 2022). Een aantal bedrijven en organisaties hebben een bijdrage geleverd aan de totstandkoming van de Herdenkingstuin.
Op 4 mei 2015 werd de Herdenkingstuin officieel in gebruik genomen. Burgemeester Schouten legde een krans bij het inmiddels gerestaureerde en in de Herdenkingstuin geplaatste Oorlogsmonument. De opening werd muzikaal omlijst door het Stadsjongenskoor van Oldenzaal, die dat jaar haar 100-jarig bestaan vierde. Claudia Patacca, operazangeres, droeg een gedicht voor.
Bij de ingebruikname van de Herdenkingstuin is aan een van de lage muren een Davidsster geplaatst. Aan weerszijden van de Davidsster zijn natuurstenen plaquettes geplaatst met teksten die verwijzen naar de vroegere synagoge.
De Davidsster en de plaquettes waren op initiatief van de Kerkraad der Hervormde Gemeente Oldenzaal op 21 december 1967 in de hal van het gemeentehuis geplaatst.
Op de linker plaquette staat de tekst: HIER STOND EENS DE SYNAGOGE ZIJ KWAM BUITEN DIENST OMDAT ONZE JOODSE MEDEBURGERS IN DE OORLOGSJAREN 1940-1945 WERDEN WEGGEVOERD EN GEDOOD. LATER WERD ZIJ AFGEBROKEN OM DE BOUW VAN DIT STADHUISMOGELIJK TE MAKEN.
Op de rechter plaquette staat de tekst: RACHEL WEENT OM HAAR KINDEREN ZIJ WEIGERT ZICH TE LATEN TROOSTEN OVER HAAR KINDEREN, OMDAT ER GEEN MEER IS. (JEREMIA 31:13). Deze tekst is ook in het Hebreeuws aangebracht.
In de Herdenkingstuin wordt aan de hand van foto’s en teksten uitvoerige informatie gegeven over de inrichting van de tuin en de kunstwerken en de plaquettes die er zijn geplaatst.
De beplanting in de Herdenkingstuin is voor een deel geïnspireerd op het het Bijbelse thema “Bloemen des velds”, ontleend aan Psalm 103:15. Een waterpartij verwijst naar de middeleeuwse stadsgracht, bekend onder de naam immuniteitsgracht. De omtrek van de vroegere synagoge is in beeld gebracht door middel van rode lijnen in de klinkerbestrating en lage muren.
Bij de onthulling op 10 september 2015 van Verbond van vreugd en smart (Famke van Wijk) zijn vier achter plexiglas geplaatste replica’s onthuld van plaquettes in het gemeentehuis waarop de namen zijn vermeld van alle Oldenzaalse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog: burgers, militairen, Joodse inwoners. Op een zwarte plaquette zijn de namen vermeld van degenen die tussen 1941 en 1949 zijn gesneuveld in het voormalige Nederlands Oost-Indië.
Bij de onthulling op 10 september 2015 van “Verbond van vreugd en smart” zijn ook twee bewaarde gevelstenen onthuld van de synagoge die in 1801 in gebruik was genomen.
Op de informatieplaquette staan foto’s van de gevelstenen en de bijbehorende vertalingen van de Hebreeuwse tekst. De vertaling van de Hebreeuwse tekst op de gevelsteen links luidt: Want mijn huis zal een huis van gebed genoemd worden voor alle volken (Jesaja 56:7). Het eronder staande jaartal 1801 verwijst naar het jaar van de voorganger van de in 1880 gebouwde synagoge. De vertaling van de Hebreeuwse tekst op de gevelsteen rechts luidt: Hoe lieflijk zijn uw woningen Here van de legermachten (Psalm 84:2).
In de Herdenkingstuin staan nog twee andere monumentale kunstwerken:
– Oorlogsmonument (Jan Schoenaker/Willem Fitzthum)
– Verbond van vreugd en smart (Famke van Wijk)
Op een muur langs de achterzijde van het gemeentehuis staat Afwachtend figuur (Bert Nijenhuis). Dit beeld was daar reeds in 2002 geplaatst. De aanleg van de Herdenkingstuin had geen gevolgen voor “Afwachtend figuur”.
Bronnen en verdere informatie:
– Tubantia, editie Oldenzaal, 4 mei 2015 en 13 mei 2022
– https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR637646/1
– https://oorlogsgravenstichting.nl/monumenten/oldenzaal-joods-monument-2
– https://www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/twente/oldenzaal/de-synagoge
– https://www.oldenzaalaz.nl/h/herdenkingen