Beeldhouwer: Joseph Geefs
Materiaal: brons (Compagnie des Bronzes, Brussel)
World Trade Center – Beurs, Beursplein 37, Rotterdam (sinds 17 november 2023)
Onthuld op 26 oktober 1867 voor het Schielandshuis, Boymansplein, Rotterdam
__________
__________
“Gijsbert Karel graaf van Hogendorp”, Boymansplein, ca. 1900
ansichtkaart, collectie Stadsarchief Rotterdam
In 1863 werd gevierd dat Nederland 50 jaar tevoren, in 1813, onafhankelijk was geworden en geen deel meer uitmaakte van het Eerste Franse Keizerrijk. Ter gelegenheid van de viering opperde mr. G. Mees Azn., vicevoorzitter van de Arrondissementsrechtbank in Rotterdam, in een lezing, gehouden voor het Rotterdamsch Leeskabinet, het idee om ter herinnering aan de gebeurtenissen in 1813 een standbeeld op te richten voor Gijsbert Karel graaf van Hogendorp, een van de wegbereiders van de komst in 1813 van koning Willem I. Volgens sommige bronnen waren de initiatiefnemers voor dit standbeeld voorstanders van de vrijhandel, waarvan Van Hogendorp een voorvechter was geweest. Met het standbeeld van Van Hogendorp zouden zij de voorstanders van het protectionisme willen tergen.
Op 28 november 1863 werd bekend dat een aantal prominente inwoners van Rotterdam gevraagd waren zitting te nemen in een commissie ter oprichting van een standbeeld voor Van Hogendorp. Op 8 december 1863 werd de commissie geïnstalleerd, bestaande uit 15 leden, waaronder mr. Mees Azn. Hendrik Nicolaas van Teutem (em. predikant) was voorzitter. Financiële bijdragen waren er van onder andere ZM koning Willem III en ZKH prins Frederik.
Vanwege de moeizame gang van zaken rond het Nationaal Monument (Den Haag, Plein 1813), waarbij uiteindelijk de hulp moest worden ingeroepen van Joseph en Jacques Jaquet, Belgische beeldhouwers, besloot de commissie geen Nederlandse beeldhouwers uit te nodigen om een ontwerp in te dienen voor het monument voor Van Hogendorp. Joseph Geefs had voor het laagste bedrag ingetekend. De keuze viel op hem.
Op 13 april 1866 werd bekend dat de commissie ter oprichting van een standbeeld voor Van Hogendorp het ontwerp van Joseph Geefs had goedgekeurd. Dit ontwerp was uitgevoerd op halve grootte.
De opdracht luidde een uitvoering in brons te ontwerpen, geplaatst op een hardstenen sokkel met marmeren panelen. De commissie hoopte dat het standbeeld in de eerste helft van 1867 zou kunnen worden onthuld. In Nederlandse beeldhouwers in de negentiende eeuw (Den Haag, 1957) is over de opdracht aan Joseph Geefs geschreven dat de commissie, vanwege de moeizame gang van zaken rond het Nationaal Monument (Den Haag, Plein 1813), opgericht ter nagedachtenis aan de overwinning op Napoleon I Bonaparte,
In de raadsvergadering van 25 april 1867 kwam een ingezonden stuk van de commissie ter oprichting van een standbeeld voor Van Hogendorp ter sprake. De commissie verzocht om toewijzing van het Boymansplein in Rotterdam als plek voor het standbeeld. Het verzoek werd aangehouden.
Op 14 juni 1867 werd bekend dat de 33 delen van het voetstuk in de eerste week van juni in Nederland waren aangekomen. Het gieten van het standbeeld was in een vergevorderd stadium; men verwachtte dat de oplevering niet lang op zich zou laten wachten.
In de raadsvergadering van 20 juni 1867 deed het gemeentebestuur van Rotterdam het voorstel om het standbeeld van Van Hogendorp op het Boymansplein te plaatsen. De kosten voor plaatsing waren begroot op f 8.400,-. In de raadsvergadering van 27 juni 1867 kwam het verzoek van een dertigtal bewoners van de Kruiskade in Rotterdam ter sprake om eerst de Kruiskade te bestraten en daarna de werkzaamheden in gang te zetten voor de plaatsing van het standbeeld van Van Hogendorp. Uit het feit dat er geld beschikbaar was gekomen voor de plaatsing van het standbeeld hadden zij geconcludeerd dat er dan ook geld moest zijn om de gevraagde bestratingswerkzaamheden uit te voeren.
Op 25 juli 1867 stemde de gemeenteraad van Rotterdam in met de plaatsing van het standbeeld van Van Hogendorp op het Boymansplein. De kosten van plaatsing zouden ten laste komen van de gemeente. In de loop van augustus 1867 werd op het Boymansplein een begin gemaakt met de voorbereidende werkzaamheden.
Op 17 september 1867 werd bekend dat het standbeeld van Van Hogendorp enige tijd tevoren was voltooid. De bouw van het voetstuk vorderde gestaag. De commissie ter oprichting van het standbeeld had de wens naar voren gebracht het standbeeld te onthullen op 27 oktober 1867, de geboortedag van Van Hogendorp. In de raadsvergadering van 19 september 1867 werd voorgesteld de onthulling te laten plaatsvinden op 26 oktober 1867; op 27 oktober was het namelijk zondag (zondagsrust). Het gemeentebestuur wilde aan haar voorstel de voorbehouden “zo mogelijk” en “wanneer daartegen met het oog op de gezondheidstoestand geen bezwaar bestaat” toevoegen; dit met het oog op de nog uit te voeren werkzaamheden aan het voetstuk en het feit dat er een cholera-epidemie heerste.
Op 2 oktober 1867 werd bekend dat de onthulling van het standbeeld van Van Hogendorp op 26 oktober 1867 zou plaatsvinden. Voor de onthulling was een feestcommissie in het leven geroepen, bestaande uit het gemeentebestuur van Rotterdam, twee raadsleden, de kolonel-commandant van de schutterij en twee leden van de commissie voor de oprichting van het standbeeld. De werkzaamheden aan het voetstuk waren voltooid. Op 6 oktober werd bekend dat het standbeeld van Van Hogendorp was ingeladen in het stoomschip “Kapitein Hatenboer” en naar Rotterdam zou worden overgebracht. In de ochtend van 8 oktober arriveerde het standbeeld in de haven van Rotterdam; de eigenste middag werd het op het voetstuk geplaatst. Op het voetstuk waren vier opschriften aangebracht. Het opschrift op de voorzijde luidde: Gijsbert Karel van Hogendorp, 1813, Trouw aan Nederland en Oranje. Het opschrift op de rechterzijde luidde: Voorstander van Vrijen handel. Het opschrift op de linkerzijde luidde: Ontwerper van Neerlands Grondwet. Het opschrift op de achterzijde luidde: geb. te Rotterdam 27 October 1762, gest. te ’s Gravenhage 5 Augustus 1834. Op de achterzijde was ook het familiewapen van Van Hogendorp aangebracht.
Op 8 oktober 1867 werd bekend dat ZM koning Willem III de onthulling zou bijwonen.
Op 10 oktober 1867 konden inwoners van Rotterdam zich inschrijven voor versieringen en verlichting ter gelegenheid van de onthulling van het standbeeld. In de raadsvergadering van 10 oktober 1867 werd het programma van onthulling vastgesteld. Mr. Mees Azn. zou de onthullingstoespraak houden. Ter bestrijding van de onkosten had de gemeenteraad een krediet van f 7.000,- gevoteerd.
Op 23 oktober 1867 stelde het gemeentebestuur van Rotterdam de verordeningen vast met het oog op de onthulling, waaronder rijroutes en afzettingen.
De onthullingsplechtigheid van het standbeeld van Van Hogendorp vond plaats op 26 oktober 1867. In zijn lange toespraak ging mr. Mees Azn. uitvoerig in op de verdiensten van Van Hogendorp als staatsman, zijn trouw aan het Huis van Oranje en het feit dat hij voorvechter was van de vrijhandel. Van Teutem, de voorzitter van de commissie ter oprichting van een standbeeld voor Van Hogendorp, droeg het standbeeld over aan de gemeente Rotterdam. Joost van Vollenhoven, burgemeester van Rotterdam, liet in zijn toespraak weten dat de naam Boymansplein zou worden veranderd in Van Hogendorpsplein. Daarna werd het standbeeld onthuld. De onthullingshandeling bestond uit het verwijderen van de doek die om het standbeeld was gehangen.
In de editie van de Nieuwe Rotterdamsche Courant van 27 oktober 1867 werd alleen verslag gedaan van wat er buiten het feestterrein gebeurde; de verslaggevers van deze krant waren niet toegelaten tot het feestterrein, evenmin als de verslaggever van het Dagblad van Zuid-Holland en ‘s- Gravenhage. In de editie van 28 oktober 1867 van het Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad werd wel verslag gedaan van de onthullingsplechtigheid. In een ingezonden brief, gepubliceerd in de editie van 28 oktober 1867 van de Nieuwe Rotterdamsche Courant, ontkenden de commissarissen van orde van de onthullingsplechtigheid dat zij de pers geen toegang had willen geven tot het feestterrein. De reporter had zich gemeld met een kaart voor staanplaatsen en wilde vanwege zijn functie geen gehoor geven aan de verwijzing naar de staanplaatsen. Hij wilde geen gebruik maken van het alternatief om plaats te nemen naast de schutterij om zo verslag te kunnen doen. De commissarissen gaven verder aan dat de krant de tekst van de toespraken voorafgaand aan de onthulling toegezonden had gekregen, zodat er geen reden was deze toespraken niet te publiceren. De redactie van de Nieuwe Rotterdamsche Courant schreven in een repliek de argumenten van de commissarissen niet afdoende te vinden.
Als blijk van waardering kreeg mr. Mees Azn. een koninklijke onderscheiding en werd Joseph Geefs door ZM koning Willem III benoemd tot officier in de Orde van de Eikenkroon.
Op 10 mei 1940 viel nazi-Duitsland Nederland binnen. In juni 1940 werd het standbeeld van Van Hogendorp uit voorzorg overgebracht naar Museum Boymans en aldaar in de Schielandstuin geplaatst. Na de bevrijding kon het standbeeld niet worden teruggeplaatst; op 13 augustus 1945 was op het voetstuk van het standbeeld van Van Hogendorp een gipsen standbeeld van Karel Willem Frederik Marie Doorman (Utrecht, 23 april 1889 – Javazee, 28 februari 1942) geplaatst, ontworpen door Adriaan van der Plas. Dit was gebeurd ter gelegenheid van de toen gehouden Engelse Vlootweek. In november 1945 werd dit standbeeld vernield. Op 9 mei 1946 werd het standbeeld van Van Hogendorp op zijn oorspronkelijke plek teruggeplaatst.
In 1959 werd in opdracht van de commissie “Herrijzend Rotterdam” een gipsen replica van het standbeeld van Van Hogendorp op het Beursplein geplaatst om na te gaan of het standbeeld daar beter tot zijn recht zou komen. Vanwege de aanleg van de tuin van het Historisch Museum Rotterdam werd het standbeeld van Van Hogendorp begin november 1961 verplaatst naar de achterzijde van het bordes van het World Trade Center. De sokkel werd niet mee verplaatst en is later verdwenen. Op 17 november 1961 werd het standbeeld her-onthuld door Frederik Willem baron van Hogendorp, de vijftien jaar oude achter-achterkleinzoon van Van Hogendorp. Na de onthulling werden toespraken gehouden door Gerard Ewout van Walsum, burgemeester van Rotterdam, en Karel Paul van der Mandele, voorzitter van de Kamer van Koophandel en Fabrieken, waarna een kranslegging volgde. Op de muur achter het standbeeld was links de naam van Van Hogendorp aangebracht, zijn geboortedatum en datum van overlijden. Rechts op de muur waren de teksten Ontwerper van Neerlands grondwet, voorstander van vrijen handel en trouw aan Nederland en Oranje aangebracht.
Bij de herdenking in 1962 van de 200e geboortedag van Van Hogendorp legde het Historisch Genootschap Roterodamum een krans bij het standbeeld van Van Hogendorp.
In de 1980-er jaren werd het standbeeld van Van Hogendorp verplaatst naar de voorzijde van het bordes.
In oktober 2019 werd bekend dat het standbeeld moest wijken voor twee grote roltrappen. Waar het dan zou worden geplaatst, was niet duidelijk. Op 17 november 2023 werd het standbeeld teruggeplaatst bij het World Trade Center. Het standbeeld was geplaatst op een rond voetstuk van Noors graniet, dat in 1940 ook was gebruikt voor het bordes, de trappen en de gevel van de Beurs van Rotterdam. Op de verhoging onder het voetstuk is een plaquette aangebracht met de teksten Gijsbert Karel van Hogendorp | pensionaris van Rotterdam 1788-1795 | ontwerper van Neerlands grondwet | voorstander van den vrijen handel | trouw aan Nederland en Oranje. Deze teksten zijn ontleend aan het oorspronkelijke, in 1867 geplaatste voetstuk.
Ter gelegenheid van de herplaatsing in 2023 heeft het BKOR (Beeldende Kunst & Openbare Ruimte, Rotterdam) het boek Het beeld, de man en het beeld Gijsbert Karel van Hogendorp uitgegeven, geschreven door Frank van Dijl (1951), auteur en journalist.
“Gijsbert Karel graaf van Hogendorp” toont Van Hogendorp, gezeten op een stoel. Voor het uitbeelden van het opperkleed heeft Joseph Geefs het opperkleed mogen gebruiken dat Van Hogendorp bij leven had gedragen. In de rechterhand is een perkamentrol aangebracht met de tekst GRONDWET 1814 (Van Hogendorp was één van de opstellers). Om de sokkel was een smeedijzeren hek geplaatst.
In Rotterdam staan drie standbeelden van politici die pensionaris van Rotterdam zijn geweest: “Gijsbert Karel van Hogendorp” (Joseph Geefs, 1867), Johan van Oldenbarnevelt (Charles van Wijk, Arend Odé, 1920) en Hugo de Groot (Auke Hettema, 1970).
Bronnen:
– Nederlandse beeldhouwers in de negentiende eeuw (P.K. van Daalen, Den Haag, 1957, p.53-55).
– Algemeen Handelsblad, 27 juli 1867, 8 oktober 1867,
– Dagblad van Zuid-Holland en ‘s-Gravenhage: 14 november 1863,
– Hoornsche Courant, 13 augustus 1867,
– Nieuwe Rotterdamsche Courant: 17 september 1867, 20 september 1867, 3 oktober 1867, 8 oktober 1867, 9 oktober 1867, 10 oktober 1867, 11 oktober 1867, 25 oktober 1867, 27 oktober 1867, 28 oktober 1867,
– Provinciale Noordbrabantse en ‘s-Hertogenbossche Courant: 18 oktober 1867
– Rotterdamsche Courant: 16 november 1863, 30 november 1863, 9 december 1863, 14 juni 1864, 13 april 1866, 26 april 1867, 21 juni 1867, 29 juni 1867,
– Opregte Haarlemsche Courant, 14 juni 1867, 30 oktober 1867
– Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad: 28 oktober 1867
– https://stadsarchief.rotterdam.nl
– https://www.bkor.nl: beeld/gijsbert-karel-van-hogendorp/ en beeld-van-van-hogendorp-moet-weg-van-de-trap-voor-het-wtc/
Mr. Gijsbert Karel graaf van Hogendorp (Rotterdam, 27 oktober 1762 – Den Haag, 5 augustus 1834: gliberaal en gematigd orangist en liberaal. Van 1788 tot 1795 was Van Hogendorp pensionaris van Rotterdam. In 1813 vormde hij samen met Adam Frans Jules Armand graaf van der Duyn, heer van Maasdam (Deventer, 13 april 1771 – Den Haag, 19 december 1848) en Leopold van Limburg Stirum (Hoogeveen, 12 maart 1758 – Den Haag, 25 juni 1840) het Voorlopig Bewind dat de komst van koning Willem I voorbereidde. Van Hogendorp was een van de opstellers van de Nederlandse Grondwetten van 1814 en 1815.
Bron en verdere informatie:
– https://nl.wikipedia.org/wiki/Gijsbert_Karel_van_Hogendorp