De fluitspeler | KIJKEN NAAR BEELDEN

Oorspronkelijke naam: “Orpheus in de dessa”
Naamvariant: “Fluitspeler”
Beeldhouwer: Lidi Buma (Lidi van Mourik Broekman)
Materiaal: schokbeton
Villierskopje (Zuiderpark), Den Haag (sinds 1942)
Vervangend beeld van het gipsen origineel dat van 9 april t/m 2 juni 1941 onder de naam “Fluitspeler” deel uitmaakte van de tentoonstelling “Bloemen en beelden” in het Zuiderpark en in de winter van 1941/1942 vorstschade opliep

_{“De fluitspeler” (schokbeton, beschilderd)}_{foto: TWM van Berkel, 29 september 2024}

_{“De fluitspeler” (schokbeton, beschilderd), Villierskopje, Zuiderpark}_{foto: TWM van Berkel, 29 september 2024}

_{“De fluitspeler” (schokbeton, beschilderd), Villierskopje, Zuiderpark}_{foto: TWM van Berkel, 29 september 2024}

_{“De fluitspeler” (schokbeton, onbeschilderd), Villierskopje, Zuiderpark
Haags Gemeentearchief, id.nr. 880282; dia: Th.H.A.M. Steenbergen, ca. 1992}

_{film TENTOONSTELLING “Beelden en Bloemen” in het Zuiderpark Mei 1941 (G.H. Bodewes)
Haags Gemeentearchief, identificatienummer F 648-14}
_{klik op de afbeelding om de film af te spelen}

“DE FLUITSPELER”
“De fluitspeler” (oorspronkelijke naam: “Orpheus in de dessa”) is een uitbeelding van Si Bengkok, een van de hoofdpersonen in de roman Orpheus in de dessa (Anna Augusta Henriette (Augusta) de Wit, Sibolga, 25 november 1864 – Baarn, 9 februari 1939). Het beeld is bedoeld als eerbetoon aan Augusta de Wit en haar roman Orpheus in de dessa. Een 17-jarige Nederlandse jongen, trapezewerker van beroep, wiens vader vaak als clown poseerde op de Haagse Teekenacademie aan de Prinsessegracht in Den Haag, was model voor het beeld.⁽¹⁾

DE TENTOONSTELLING “BLOEMEN EN BEELDEN” (ZUIDERPARK, DEN HAAG, 9 APRIL – 2 JUNI 1941)
“De fluitspeler” was een van de beelden die van 9 april tot en met 2 juni 1941 in het Zuiderpark in Den Haag te zien waren in de tentoonstelling “Bloemen en beelden”. Deze tentoonstelling werd gehouden naar aanleiding van het 5-jarig bestaan in 1941 van het Zuiderpark. Aan deze tentoonstelling namen 25 kunstenaars deel; zij hadden in totaal 50 beeldhouwwerken ingezonden. De tentoongestelde beeldhouwwerken konden worden aangekocht. “De fluitspeler” was vervaardigd uit gips. Lidy Buma had naast “De fluitspeler” (catalogusprijs: f 400,-) ook het reliëf “Vogels” ingezonden, een gebakken reliëfbeeldhouwwerk in gekleurd glazuur.⁽²⁾ Na afloop van de tentoonstelling heeft het organiserend comité een deel van het batig saldo van de tentoonstelling gebruikt voor de aankoop voor de gemeente Den Haag van vier tentoongestelde beelden, waaronder “De fluitspeler”.⁽³⁾
De voor deze reportage geraadpleegde kranten en catalogus verschillen van elkaar als het gaat om de waar “De fluitspeler” in het Zuiderpark was geplaatst. Volgens de catalogus was het beeld geplaatst in de bloementuin, volgens De Standaard in het Rosarium.⁽⁴⁾ In de film van G.H. Bodewes over de tentoonstelling is te zien dat “De fluitspeler” op dezelfde plek stond waar het beeld tegenwoordig staat. Die plek wordt tegenwoordig aangeduid met de naam “Villierskopje”.
Tijdens de tentoonstelling “Bloemen en beelden” was het merendeel van de ingezonden beelden in opdracht van de commissie die de tentoonstelling organiseerde, wit geschilderd. De commissie wilde de beelden hiermee een zekere mate van eenheid geven en laten contrasteren met het groen van het park. De vernislaag die aansluitend werd aangebracht, zou de beelden moeten beschermen tegen weersinvloeden.⁽⁵⁾ In de film van G.H. Bodewes is te zien dat het tentoongestelde exemplaar van “De fluitspeler” deze behandeling ook had ondergaan.

HET ORIGINELE EXEMPLAAR VAN “DE FLUITSPELER” EN HET VERVANGEND EXEMPLAAR
Op de foto op de prentbriefkaart, waarop ook andere beelden te zien zijn die deel hebben uitgemaakt van de tentoonstelling “Bloemen en beelden”, en in de film van G.H. Bodewes is te zien dat “De fluitspeler” wit van kleur is en niet grijs zoals op de dia uit 1992. Het exemplaar op de dia is het uit schokbeton vervaardigde vervangend exemplaar.
In Geen schaduw zonder licht (June Nods, Haarzuilens, 2024) is beschreven dat “De fluitspeler” in de strenge winter van 1941/1942 vorstschade had opgelopen: de armen, de fluit en tenen van een van de voeten waren afgebroken. Het beeld stond toen in de woning van Lidi Buma in afwachting van definitieve plaatsing in het Zuiderpark in Den Haag.⁽⁶⁾ Gerrit Hendrik van Mourik Broekman (Vianen, 27 augustus 1875 – Voorburg, 12 maart 1948), de vader van Lidi Buma, stelde voor om uit schokbeton een vervangend exemplaar te vervaardigen. Hij was een van de eerste beeldend kunstenaars in Nederland die hiermee ervaring had opgedaan. De mallen voor het vervangend exemplaar werden gemaakt bij de Hollandsche Beton Maatschappij. Het schokbetonnen exemplaar werd, onbeschilderd, in 1942 in het Zuiderpark geplaatst op de plek waar het beeld in 1941 tentoon was gesteld.⁽⁷⁾
Op sommige foto’s in het Haags Gemeentearchief van het schokbetonnen exemplaar van “De fluitspeler” en de in deze reportage afgebeelde dia uit 1992 is te zien dat op de sokkel een naambordje was aangebracht met de vermelding “LIDY BUMA-VAN MOURIK BROEKMAN | 1917 – 2015 | ORPHEUS IN DE DESSA“. Bij het maken van foto’s van “De fluitspeler” op 29 september 2024 was er op de sokkel geen naambordje.

JANUARI 1993: EEN STORM AAN VERNIELINGEN IN DEN HAAG
In januari 1993 woedde er in Den Haag een storm aan vernielingen. Straatmeubilair en speeltoestellen moesten het ontgelden. Ook een aantal beelden in Den Haag vielen ten prooi aan vandalisme. In de laatste week van januari werd in park Marlot Gerda met het rendier (Corinne Franzén-Heslenfeld) vernield. In het weekend van 30-31 januari werd in het Zuiderpark “De fluitspeler” vernield, werd Kat (Gra Rueb) van de sokkel getrokken en werd van Vrouw (Gra Rueb) het hoofd en een arm afgeslagen. In de Haagse binnenstad werd bij “Haagse Jantje” (Ivo Coljé) de pluim van zijn hoed afgeslagen. De totale schade beliep enkele tienduizenden guldens. Alle beelden konden worden gerepareerd.⁽⁸⁾
In de editie van 20 maart 1993 van het dagblad Trouw werd bekend gemaakt dat de Stichting Voorzieningsfonds voor Kunstenaars Den Haag een meldpunt had ingesteld ter registratie, documentatie en onderzoek van ernstige gevallen van vernieling van kunst.⁽⁹⁾

WITTE KLEUR
Op de op 1992 gedateerde dia van “De fluitspeler” zijn het beeld en de grondplaat in onbeschilderde staat te zien. Tegenwoordig zijn het beeld en de grondplaat wit van kleur.
KIJKEN NAAR BEELDEN heeft niet kunnen achterhalen wanneer en met welke reden het beeld en de grondplaat na 1992 van een witte kleur zijn voorzien. Misschien wilde men het beeld in overeenstemming brengen met de staat waarin het gipsen exemplaar in 1941 was tentoongesteld. Misschien wilde men het beeld laten contrasteren met de parkomgeving, zoals dat ook is gebeurd met Vrouw (Gra Rueb), de uitvoering in beton van het door haar ontworpen beeld Meditatie, dat ook deel heeft uitgemaakt van de tentoonstelling “Beelden en bloemen”. Beide beelden waren in januari 1993 doelwit van vandalen.

Noten
⁽¹⁾ https://bkdh.nl/kunstwerken/fluitspeler-si-bengkok/; Geen schaduw zonder licht (Haarzuilens, 2024, pagina 59).
⁽²⁾ Programma Bloemen en beelden Tentoonstelling van 9 april af in het Zuiderpark, ‘s-Gravenhage (Den Haag, 1941). In de catalogus is het beeld dat Lidi Buma had ingezonden, vermeld onder de naam “Fluitspeler”. Zijzelf was vermeld onder de naam “Mej. Lidi van Mourik Broekman”. Bij het reliëf “Vogels” was geen prijs vermeld. Zie ook: Lidi Buma: “Vogels” (Den Haag, tentoonstelling “Bloemen en beelden”, 1941).
Op pagina 59 in Geen schaduw zonder licht (Haarzuilens, 2024) is beschreven dat Lidi Buma in 1941 met “De fluitspeler” heeft meegedaan aan een beeldhouwwedstrijd. Er waren 54 inzendingen. De deelnemende beeldhouwers kregen de onkosten en het materiaal vergoed. “De fluitspeler”, aangemeld onder de naam “Orpheus in de dessa”, werd bekroond met de tweede prijs. Op https://www.quintabuma.nl/web/lidi.html is vermeld dat “De fluitspeler” in 1942 in Den Haag met de tweede prijs werd bekroond. Uit de beschrijving blijkt dat dit plaatsvond vóór de komst van de Nederlandsche Kultuurkamer (30 mei 1942).
KIJKEN NAAR BEELDEN veronderstelt, mede op grond van de verderop in deze reportage beschreven vorstschade in de winter van 1941/1942, dat er sprake is geweest van een beeldhouwwedstrijd in 1941 waarbij de inzendingen van 9 april tot 2 juni 1941 te zien waren tijdens de tentoonstelling “Bloemen en beelden” en dat Lidi Buma toen de tweede prijs won. In de krantenartikelen over “Bloemen en beelden” en in Programma Bloemen en beelden Tentoonstelling van 9 april af in het Zuiderpark, ‘s-Gravenhage (Den Haag, 1941) is over een dergelijke wedstrijd en een prijsuitreiking niets geschreven. Verder onderzoek moet uitwijzen hoe dit precies in elkaar zit.
Op https://www.quintabuma.nl/web/lidi.html is ook beschreven dat Lidi Buma door de gewonnen prijs bekend werd en in Den Haag haar eerste expositie kon houden. Deze expositie zou hebben plaatsgevonden voor het in werking treden van de Nederlandsche Kultuurkamer. KIJKEN NAAR BEELDEN heeft in de geraadpleegde kranten geen aankondigingen of besprekingen gevonden van een solo-expositie van Lidi Buma in de periode tussen 2 juni 1941 (datum einde tentoonstelling “Bloemen en beelden”) en 30 mei 1942 (datum in werking treden Nederlandsche Kultuurkamer). In Het Vaderland, 28 februari 1942, is bericht over een groepstentoonstelling van leden van de Haagse kunstenaarsvereniging Pulchri Studio. Op deze expositie, waarop hoofdzakelijk schilderijen tentoon waren gesteld, waren ook beelden te zien, ontworpen door Lidi Buma, die van 1940 tot 1950 lid is geweest van Pulchri Studio. Verder onderzoek moet uitwijzen of dit de tentoonstelling is geweest waarop is gedoeld op https://www.quintabuma.nl/web/lidi.html.
⁽³⁾ De Standaard, 21 november 1941. De drie andere beelden waren: De Gelaarsde Kat (Johan Keller), Flora (Marian Gobius) en Fonteintje (Dirk Bus). Volgens het bericht in De Standaard stond “De fluitspeler” tijdens de tentoonstelling “Bloemen en beelden” in het Rosarium. Dit is niet juist, het beeld stond bij het Villierskopje.
⁽⁴⁾ De Standaard, 21 november 1941.
⁽⁵⁾ De Standaard, 26 april 1941; De Telegraaf, 6 april 1941.
⁽⁶⁾ Geen schaduw zonder licht (Haarzuilens, 2024, pagina 59). In De Standaard, 21 november 1941, was bericht dat de gipsen beelden die deel hadden uitgemaakt van de tentoonstelling “Bloemen en beelden” naar de beeldend kunstenaars waren teruggezonden omdat ze niet vorstbestendig waren. Het is goed denkbaar dat “De fluitspeler” om deze reden terug was gezonden naar Lidi Buma en bij haar thuis stond. Uit pagina 59 van Geen schaduw zonder licht kan worden opgemaakt dat de gipsen uitvoering van “De fluitspeler” werd aangekocht. Dit doet de vraag rijzen of de gemeente Den Haag het beeld bij strenge vorst tijdelijk in opslag zou nemen.
⁽⁷⁾ Geen schaduw zonder licht (Haarzuilens, 2024, pagina 59). De aankoop en plaatsing van de uitvoering in schokbeton is ook vermeld in het Jaarverslag der gemeente ‘s-Gravenhage 1942, p.0120. Lidi van Mourik-Broekman is hierin vermeld onder de naam L Horst-van Mourik Broekman.
⁽⁸⁾ Nederlands Dagblad, 4 februari 1993.
⁽⁹⁾ Trouw, 20 maart 1993.

→ LIDI BUMA
→ Zuiderpark (Den Haag)
→ Tentoonstelling “Bloemen en beelden” (Den Haag, Zuiderpark, 1941)

Orpheus in de dessa (1903) speelt zich af in het vroegere Nederlands-Indië. Si Bengkok, een van de hoofdpersonen, is een kreupele Javaanse jongen die op zijn fluit prachtige melodieën speelt die rustgevend uitwerken op mensen en dieren. Iedere avond speelt hij voor een ingenieur, werkzaam bij een suikerfabriek, die hem er geld voor geeft. Ze raken bevriend met elkaar. Si Bengkok vertelt de ingenieur over inlandse gewoonten en godsdiensten. Op zeker moment neemt de ingenieur ’s avonds deel aan een klopjacht op karbouwdieven. Hij schiet op een jongetje dat op een karbouw zit. Dit jongetje blijkt Si Bengkok te zijn. De ingenieur vraagt hem waarom hij karbouwen steelt. Si Bengkok antwoordt : “Ik ben een al te arm mens, heer” waarna hij sterft in de armen van de ingenieur.

Bron en verdere informatie:
– https://www.dbnl.org/tekst/wit_001orph01_01/

Orpheus (Griekse mythologie): zanger die van Apollo een lier had gekregen waarmee hij zijn zang kon begeleiden.