Naamvariant: “Erasmus van Rotterdam”
Beeldhouwer: Hendrick de Keyser (voltooid onder supervisie van Pieter de Keyser)
Materiaal: brons (geschutgieterij Jan Cornelissen Ouderogge, Rotterdam)
Grotekerkplein 5, Rotterdam (sinds 5 november 1964)
Onthuld op 30 april 1622 op de Grotemarkt in Rotterdam
__________
.
HET OUDSTE STANDBEELD IN NEDERLAND
“Desiderius Erasmus”, vervaardigd tussen 1616 en 1622, is uniek. Het beeld is het oudste bronzen standbeeld in Nederland, het eerste vrijstaande standbeeld in Nederland en het eerste standbeeld in Europa dat niet voor een koninklijk of militair persoon is opgericht.(1)
(1) https://www.eur.nl/nieuws/400-jaar-standbeeld-erasmus.
VOORGANGERS VAN “DESIDERIUS ERASMUS”
“Desiderius Erasmus” heeft een aantal voorgangers gehad. Ter gelegenheid van de intocht in Rotterdam in 1549 van prins Filips II, die een huldigingsreis maakte door de Habsburgse Nederlanden, werd in Rotterdam tijdelijk een uit hout gesneden beeld van Erasmus geplaatst, die naar eigen zeggen in Rotterdam geboren is. Vanwege de waardering die dit beeld ondervond, werd het in 1557 vervangen door een beeld, vervaardigd uit blauwe arduinsteen. Dit beeld werd geplaatst op de Grotemarkt. Tijdens de Bestorming van Rotterdam (7-9 april 1572) door Spaanse troepen werd het beeld, na door Spanjaarden te zijn beschoten (zij beschouwden Erasmus als een ketter), in een binnenwater gegooid. Na het vertrek van de Spaanse troepen werd uit hout een nieuw beeld van Erasmus gesneden, dat in 1593/1596 werd vervangen door een stenen beeld.(1) In 1614 is over dit beeld bericht dat het beschilderd was.(2)
(1) https://www.sculptureinternationalrotterdam.nl/collectie/erasmus. Sommigen houden Gouda als geboorteplaats aan; de vader van Erasmus was een priester, verbonden aan de Sint-Janskerk in Gouda. Erasmus heeft zijn jeugdjaren in Gouda doorgebracht (https://erasmusgouda.nl/?page_id=12).
(2) Hendrick de Keyser (Jochen Becker, Den Haag, 1993, p.43).
“DESIDERIUS ERASMUS”: ONTWERP EN PLAATSING
Op 18 april 1616 besloot het stadsbestuur van Rotterdam op aandringen van Hugo de Groot, pensionaris van Rotterdam, het stenen Erasmusbeeld te vervangen door een bronzen beeld. Op 29 augustus 1618 kreeg Hendrick de Keyser hiertoe opdracht en een voorschot van 600 gulden. Op 20 november 1619 declareerde Hendrick de Keyser een bedrag van 2.550 gulden, zijnde de prijs van het ingekochte brons. De totale kosten van het beeld, inclusief plaatsing, bedroegen meer dan 10.000 gulden. Op 22 oktober 1621 diende de kerkeraad van Rotterdam bij het stadsbestuur een protest in tegen de plaatsing van “Desiderius Erasmus”. De overeenstemming van de denkbeelden van Erasmus met die van de remonstranten zou tot opschudding kunnen leiden. Predikers waren van mening dat het geld dat aan het Erasmusbeeld besteed zou worden, beter gebruikt kon worden voor de armenzorg. Na aanvankelijk op de spits te zijn gedreven, verstomde het protest. “Desiderius Erasmus” is in 1622 gegoten onder supervisie van Pieter de Keyser, een zoon van Hendrick de Keyser, die op 15 mei 1621 was overleden. De gieting vond plaats in de geschutgieterij van Jan Cornelissen Ouderogge in Rotterdam.(1) Vanwege de godsdienstige gevoeligheden werd “Desiderius Erasmus” op 30 april 1622 in stilte, zonder onthullingsritueel, op de Grotemarkt in Rotterdam geplaatst, op een sokkel zonder inscripties.(2)
“Desiderius Erasmus” toont een voortschrijdende Erasmus die een boek leest. Aanvankelijk schitterde het beeld in de zon. Door de weersomstandigheden verdween de schittering in de loop der jaren, ondanks allerlei pogingen de oorspronkelijke kleur te behouden, en kreeg het beeld de huidige, groenzwarte kleur.
Rondom “Desiderius Erasmus” werden hekken geplaatst ter voorkoming van beschadiging. In 1850 zijn deze hekken vervangen door zwaardere, hogere hekken. In 1905 werd voor het beeld een plantsoentje aangelegd.(4) Achter het beeld, op het Erasmusplein, werd op zeker moment een langgerekt plantsoen aangelegd.
(1) https://www.sculptureinternationalrotterdam.nl/collectie/erasmus, Standbeelden van Erasmus in Rotterdam: 1549-2008.
(2) Hendrick de Keyser (Den Haag, 1993, p.11, 46 en 56-76).
(2) Hendrick de Keyser (Den Haag, 1993, p.11).
(4) Stadswandeling Erasmus in Rotterdam 2008.
DE LOTGEVALLEN VAN “DESIDERIUS ERASMUS”
In 1674 werd “Desiderius Erasmus” in opslag genomen omdat de brug aan de Grotemarkt en de sokkel waarop het beeld stond, aan breuken onderhevig waren. In 1677 werd het beeld herplaatst op een nieuwe sokkel.(1)
In 1810 voorkwam het stadsbestuur van Rotterdam door het betalen van een groot geldbedrag dat de Franse bezetter “Desiderius Erasmus” zou omgieten in een kanon.(2)
Op 14 mei 1940 werd Rotterdam door de Luftwaffe gebombardeerd waarbij het centrum van de stad grotendeels werd verwoest. Nadien werd “Desiderius Erasmus”, dat bij het bombardement niet beschadigd was geraakt, overgebracht naar de tuin van Museum Boymans van Beuningen in Rotterdam waar het werd ingegraven.(3)
Op 28 juli 1945 werd “Desiderius Erasmus” opgegraven. Op 29 juli 1945 werd het aan de hoek Coolsingel/Blaak in Rotterdam geplaatst, voor het gebouw van de HBU (Hollandsche Bank Unie), dat in 1946 de naam “Erasmushuis” kreeg.(4) In krantenartikelen over de plaatsing is geen gewag gemaakt van een onthullingsritueel.
Op 20 september 1963 werd “Desiderius Erasmus” vanwege de aanleg van de metrolijn van het Centraal Station naar het Zuidplein in opslag genomen in Museum Boijmans van Beuningen. Op 5 november 1964 werd het beeld op het Grotekerkplein in Rotterdam geplaatst, nabij de Laurenskerk, op een replica van de sokkel waarop het beeld in 1677 was geplaatst.(5) De plaatsing gebeurde zonder onthullingsritueel. Aanvankelijk stonden rondom het beeld acht vierkante lage paaltjes om het tegen aanrijdingen te beschermen. Het Grotekerkplein is in de loop der jaren vergroend; de lage vierkante paaltjes zijn vervangen door lage, sierlijker ogende achtkante paaltjes. Onderaan de voorzijde van de sokkel is een ANWB-bordje bevestigd met informatie over het ontstaan van “Desiderius Erasmus”, de jaren waarin het beeld aan de Grotemarkt en de Coolsingel heeft gestaan, het jaar van plaatsing aan het Grotekerkplein en de vermelding dat de sokkel een kopie is van de sokkel die in 1677 in gebruik was genomen.
In de nacht van 21 op 22 november 1996 viel “Desiderius Erasmus” voorover van het voetstuk. De schade viel verhoudingsgewijs mee. Het beeld bleef in opslag totdat een restauratie was voltooid. In 1998 werd het teruggeplaatst. Tijdens de restauratie rees in de gemeenteraad van Rotterdam de vraag of het voor het behoud van het beeld niet beter zou zijn een replica op het Grotekerkplein te plaatsen en het originele exemplaar in een museum onder te brengen. Op advies van enkele deskundigen en het Centrum Beeldende Kunst besloot het gemeentebestuur van Rotterdam hier niet toe over te gaan.(6)
Op zeker moment is in opdracht van de gemeente Rotterdam met handscanners een 3D-scan van “Desiderius Erasmus” gemaakt. Mocht het ooit nodig zijn, dan kan aan de hand van de 3D-scan een exacte replica worden vervaardigd.(7)
(1) Hendrick de Keyser (Den Haag, 1993, p.11). Volgens Standbeelden van Erasmus in Rotterdam 1549-2008 is het beeld in 1674 in opslag genomen vanwege de vrees voor onlusten.
(2) Stadswandeling Erasmus in Rotterdam 2008.
(3) Bijschriften bij diverse foto’s van “Desiderius Erasmus” in het Stadsarchief Rotterdam.
(4) Leeuwarder koerier, 4 augustus 1945.
(5) Algemeen Dagblad, 6 november 1964.
(6) https://www.sculptureinternationalrotterdam.nl/collectie/erasmus, Stadswandeling Erasmus in Rotterdam 2008.
(7) https://pelserhartman.nl/project/erasmusbeeld-rotterdam-3d-scan-met-handscanner/
DE LOTGEVALLEN VAN DE SOKKELS
De sokkel waarop “Desiderius Erasmus” in 1622 was geplaatst, liep breuken op. In 1677 is deze sokkel vervangen door een sokkel met aan alle zijden vergulde inscripties.
De Latijnstalige inscriptie in de voorzijde van de sokkel beschrijft dat “Desiderius Erasmus” is vervaardigd op initiatief van het stadsbestuur en de inwoners van Rotterdam:
| DESIDERIO ERASMO MAGNO SCIENTIARVM ATQVE LITTERATVRAE POLITIORIS VINDICI ET INSTAVRATORI VIRO SAECVLI SVI PRIMARIO CIVI OMNIUM PRAESTANTISSIMO AC NOMINIS IMMORTALITEM SCRIPTIS AEVITERNIS IVRE CONSECVTO S.P.Q. ROTERODAMVS NE QVOD TANTIS APVD SE SVOSQVE POSTEROS VIRTVTIBVS PRAEMIVM DEESSET STATVAM HANC EX AERE PVBLICQ ERIGENDAM CVRAVERVNT. | Ter eeren van DESIDERIUS ERASMUS Dien grooten voorstander, en hersteller, Der wetenschappen, en der keurelijker letterkunde, Die voornamen man zijner eeuwe, Dien boven allen aldervoorstreffelijksten burger; d’Onsterrelijkheyd zijnes naams, Door zijne eeuwigduurende geschriften, met recht verkregen hebbende Heeft DE RAAD EN ‘T VOLK VAN ROTTERDAM Op dat niet by hen, en haare nakomelingen, Zoo groote Deugden van haare beloning zouden verstoken zijn Dit staande-beeld van koper, op ’s Stads kosten, Bevolen opgerecht te worden.(1) |
In de linkerzijde van de sokkel is de tekst gehakt van een Latijnstalig gedicht van Nicolaas Heinsius, die benadrukt dat men Erasmus niet kan kennen aan de hand van het standbeeld maar aan de hand van diens geschriften. De naam van Nicolaas Heinsius was niet vermeld:
| BARBARIAE TALEM SE DEBELLATOR ERASMVS MAXIMA LAVS BATAVI NOMINIS ORE TVLIT REDDIDIT IN FATIS ARS OBLVCTATA SINISTRIS DE TANTO SPOLIVM NACTE QVOD VRNA VIRO EST INGENI COELESTE IVBAR MAIVSQVE CADVCO TEMPORE QVI REDDAT SOLVS ERASM ERIT | Zo toonde Erasmus zich, en voerde, op ’t nedervellen Der woesteny, den lof van Hollands naam omhoog: De konst, in ’t worst’len met het noodlot, komt herstellen wat als een roof, het graf dien grooten man onttoog; Maar ’t hemelsche verstand was hooger op gerezen; Die dat herstellen zou, moest zelf Erasmus wezen.(2) |
In de achterzijde van de sokkel is in het Nederlands vermeld dat het beeld een standbeeld is van Desiderius Erasmus, geboren in Rotterdam op 28 oktober 1469 en overleden in Bazel op 12 juli 1536. Verder zijn de Erasmusbeelden vermeld die tussen 1549 en 1622 zijn vervaardigd en de namen van de leden van het stadsbestuur van Rotterdam onder wier bewind “Desiderius Erasmus” in 1677 werd herplaatst op de nieuwe sokkel:
DESIDERIUS ERASMUS
GEBOREN TOT ROTTERDAM DEN 28. OCTOB. 1467
GESTORVEN TOT BAZEL DEN 12 JULII 1536.
MET EEN HOUTEN PRONK-BEELD VEREERT 1549.
IN EEN BLAAUWARDUIJN-STEENEN
VERWISSELT 1557.
TSELVE VAN DE SPANIAARDEN
TERNEDERGEWORPEN 1572.
SEDERT WEDEROM IN STAND GEBRACHT:
EINDELIJK VAN KOPER AFGEGOTEN,
EN OPGERECHT 1622.
OM HET BOUW-VALLIG BRUG-GEWERF
EN BREUKE DER VOET-STUK AFGENOMEN 1674.
IS ALDUS HERSTELT 1677.
ALS BORGEMEESTEREN WAREN
BALTHASAR VERBEECQ,
DOMENICUS ROOSMALEN,
IACOB DE BRAUW,
PIETER DE MEY:
FABRIICQMEESTEREN
LEON’ VAN NAARSSEN
BARTHOL’ VAN DEN VELDE
In de rechterzijde van de sokkel is een Nederlandstalig lofdicht op Erasmus gehakt, geschreven door Joachim Oudaan, met de vermelding van diens naam:(3)
HIER REES DIE GROOTE ZON EN GING TE
BAZEL ONDER;
DE RIJKS-STAD EER’ EN VIER’ DIEN HEILIG
IN ZIJN GRAF:
DIT TWEEDE LEVEN GEEFT DIE ‘T EERSTE
LEVEN GAF;
MAAR ‘T LICHT DER TALEN, ‘T ZOUT DER ZEDEN,
‘T HEERLIK WONDER,
WAAR MET DE LIEFDE, EN VREDE, EN GODGE-
LEERTHEID PRAALT,
WORDT MET GEEN GRAF GEEERT, NOCH MET
GEEN BEELD BETAALT:
DIES MOET HIER ‘T LUCHT-GEWELF ERASMUS
OVER DEKKEN,
NADIEN GEEN MIND’RE PLAATS ZIJN TEMPEL
KAN VERSTREKKEN.
Bij de plaatsing in 1945 aan de hoek Coolsingel/Blaak was de sokkel een halve slag gedraaid neergezet. Daardoor kwam de voorzijde van “Desiderius Erasmus” boven de achterzijde van de sokkel te staan.
Ter gelegenheid van de verplaatsing in 1964 van “Desiderius Erasmus” naar het Grotekerkplein is een replica vervaardigd van de sokkel uit 1677. De teksten die op de oude sokkel stonden, werden overgenomen op de replica met dien verstande dat op voorstel van het Historisch Genootschap Roterodanum het geboortejaar 1467 op grond van de nieuwste wetenschappelijke inzichten werd veranderd in 1469 en dat het woord PUBLICQ in de voorlaatste regel van de Latijnstalige tekst op de voorzijde van de sokkel werd veranderd in PUBLICO.(4) Verder werden onder de gedichten de namen vermeld van de auteurs (op de oude sokkel was de naam van Joachim Oudaan op zeker moment weggekrabd, vermoedelijk door Calvinisten die tegen hem gekant waren).(5) Op zeker moment nadien zijn deze veranderingen ongedaan gemaakt.
De sokkel die in 1677 was vervaardigd, werd op 23 februari 1965 in een feestelijke optocht overgebracht naar het schoolplein van het Erasmiaans Gymnasium in Rotterdam.(6) Daar werd de sokkel in opslag genomen. In 2011 moest het kunstwerk “De eieren” (Hans Petri) dat in het water voor de aula was geplaatst, wegens onherstelbare betonrot worden gesloopt. Er werd een wedstrijd uitgeschreven voor een vervangend kunstwerk. Het winnende ontwerp was het ontwerp van Kathrin Schlegel, “Der Stein der Weisen” genaamd, een combinatie van de sokkel en een RVS-vorm die het midden houdt tussen een spreekwolk en een gedachtenwolk. Het RVS-kunstwerk werd in augustus 2018 geplaatst. Een week na de plaatsing van het RVS-kunstwerk werd de sokkel geplaatst, deels verzonken in de grond en omgeven door een vitrine. Op 3 september 2018 werd “Der Stein des Weisen” onthuld.(7)
(1) Hendrick de Keyser (Den Haag, 1993, p.77-78).
(2) Hendrick de Keyser (Den Haag, 1993, p.78).
(3) De verzen op het voetstuk van de “Cooperen Erasmus”: hun ontstaan en bronnen (drs. N. van der Blom Rotterdams Jaarboekje, 1965).
(4) Algemeen Dagblad, 6 november 1964.
(5) De verzen op het voetstuk van de “Cooperen Erasmus”: hun ontstaan en bronnen (Rotterdam, 1965). In Hendrick de Keyser (Den Haag, 1993, p.79) is de verandering van het jaartal 1467 in 1469 gedateerd op 1969, het jaar waarin de 500e geboortedag van Erasmus werd gevierd. Deze datering is niet juist. Het jaartal 1469 en de naam Oudaan zijn te zien op foto’s die onder de benaming “1969-1812-TM-1818 Standbeeld van Erasmus met opschriften op de Sint-Laurensplaats” deel uitmaken van het beeldarchief van het Stadsarchief Rotterdam.
(6) Stadswandeling Erasmus in Rotterdam 2008.
(7) Zie: Der Stein des Weisen (Kathrin Schlegel, Rotterdam).
REPLICA’S VAN “DESIDERIUS ERASMUS”
1931: bronzen replica (Simon Miedema, New York)
Omstreeks 1930 heeft Simon Miedema, stadsbeeldhouwer van Rotterdam, een replica van “Desiderius Erasmus” vervaardigd in opdracht van een van de oud-bestuurders van de Erasmus Hall High School in Flatbush, Brooklyn, New York. In de negentiende eeuw was er een hechte band tussen deze school en de stad Rotterdam. De replica is vanuit Nederland naar New York overgebracht en is 25 april 1931 onthuld op het binnenplein van de school.
De replica staat op een hoge sokkel die qua bouw overeenkomsten vertoont met de sokkel uit 1677. In de voorzijde van de sokkel zijn op een bronzen plaquette teksten aangebracht, gebaseerd op de teksten in de sokkel uit 1977. Op de rechterzijde van de sokkel is een ovalen plaquette aangebracht met de afbeelding van een gebouw dat de Erasmus Hall High School zou kunnen voorstellen.(1)
2008: bronzen replica (NN, Erasmus Universiteit, Rotterdam)
Op 8 november 2008 is op het terrein van de Erasmus Universiteit in Rotterdam tussen het B- en het G-gebouw een bronzen replica van “Desiderius Erasmus” geplaatst. Deze replica is vervaardigd op initiatief van J.J. (Coos) Spanjer, directeur van de VMI Group (VMI Holland BV) in Epe. De aanleiding was zijn ontevredenheid over een uit polystyreen vervaardigd beeld van Erasmus dat eigendom was van de Erasmus universiteit. Spanjer vond dit beeld een universiteit onwaardig. De replica is vervaardigd in China door een Chinese beeldhouwer en vanuit China naar Rotterdam overgebracht. Het beeld staat op een laag voetstuk.(2)
2017: polypropyleen replica (3D Robotprinting, tuin Schielandshuis, Rotterdam)
Op 21 juni 2017 is in de tuin van het Schielandshuis, tegenover het kantoor van Rotterdam Tourist Information, een 3D geprinte polypropyleen replica van “Desiderius Erasmus” onthuld. De initiatiefnemer was Rotterdam Partners, een organisatie die Rotterdam vooruit wil brengen en samen met Rotterdamse partners aan een toekomstbestendige en weerbare Rotterdamse economie bouwt. De replica, vervaardigd door 3D Robotprinting, Rotterdam, staat symbool voor de innovatieve kracht van Rotterdam en de vernieuwer die Erasmus was. Met de plaatsing van de replica hoopt Rotterdam Partners, lid van het Comité Erasmus, de verbondenheid van Erasmus met Rotterdam verder uit te dragen. De replica, in de kleur van Rotterdam Partners, staat op een laag voetstuk.(3)
(1) Zie: Erasmus (Simon Miedema, New York)
(2) Zie: Erasmus 1466-1536 (Rotterdam)
(3) Zie: Erasmus (3D Robotprinting, Rotterdam)
FOLKLORE
Over “Desiderius Erasmus” doen verschillende verhalen de ronde. Naar verluidt vertellen Rotterdamse ouders hun kinderen dat Erasmus elke dag op de twaalfde klokslag van 12 uur van de Laurenskerk een bladzijde omslaat. Dit verhaal gaat ook rond onder toeristen die het beeld bezoeken. “Desiderius Erasmus” toont een lezende Erasmus die een bladzijde omslaat, waarmee is aangegeven dat de wijsheid zich in de loop der jaren blijft ontwikkelen en vernieuwen.
In Nederlandsche sagen en legenden (Josef Cohen, 1918) is over “Desiderius Erasmus” geschreven dat het ijzer waaruit het beeld is gemaakt, afkomstig was van een kruisbeeld en dat het beeld onbeweeglijk blijft zo lang het Rotterdam voor de wind gaat. Zodra het echter een bladzijde omslaat, zal onheil de Maasstad treffen. In Spokerijen in Rijnland, Delfland en Schieland. Sagen, legenden en volksverhalen, veelal uit de volksmond opgetekend (J.W.R. Sinninghe, 1977) is dit eveneens beschreven. Bovendien is beschreven dat als Erasmus de laatste bladzijde zou omslaan, de wereld zou vergaan.(1)
Een ander Rotterdams volksverhaal grijpt aan op de voortschrijdende houding van Erasmus. Volgens dit volksverhaal wandelt Erasmus af en toe ’s nachts door Rotterdam. In andere verhalen is beschreven dat het standbeeld ondanks hardnekkige pogingen niet naar een andere stad kon worden overgebracht.(2)
(1) https://www.dehavenloods.nl, https://lgog.nl.
(2) https://www.dehavenloods.nl.
Erasmus (Desiderius Erasmus, Erasmus Roterodanum, Rotterdam of Gouda, 28 oktober 1466 (1467?, 1469?) – Bazel, 12 juli 1536): humanist, theoloog, filosoof, pedagoog en filoloog. Erasmus was een van de meest invloedrijke denkers in het tijdperk van de Noordelijke Renaissance. In zijn hoedanigheid van (niet-praktiserend) priester heeft hij geprobeerd de Rooms-katholieke kerk van binnenuit te hervormen. Enkele van zijn belangrijkste werken: “Lof der Zotheid” en een Grieks-Latijnse uitgave van het Nieuwe Testament.
Bron en verdere informatie:
– https://dwc.knaw.nl/erasmus-desiderius-1466-1536/.