Beelden fietsenstalling station Gouda

Beeldhouwer: Jo Uiterwaal
Materiaal: geglazuurde chamotteklei
Uitvoering: Koninklijke Hollandsche Pijpen- en Aardewerkfabrieken Goedewaagen, Gouda
Fietsenstalling station Gouda (sinds 8 juli 2022)
Geplaatst in 1948 op het in dat jaar gebouwde stationsgebouw

_{de fietsenstalling met (vlnr):}
_{“Amphitrite op dolfijn”, “Persephone – lente/zomer”, “Persephone – winter”, “Amphitrite op stier”}

_{linksbuiten: “Amphitrite op dolfijn”}

_{linksbinnen: “Persephone – lente/zomer”}

_{rechtsbinnen: “Persephone – winter”}

_{rechtsbuiten: “Amphitrite op stier”}

_{het stationsgebouw van Gouda}
_{vlnr: “Amphitrite op dolfijn”, “Persephone – lente/zomer”, stationsklok, “Persephone – winter”, “Amphitrite op stier”}
_{op de voorgrond: Monument gebroeders Crabeth
uitsnede foto Nederlandse Spoorwegen, 22 juni 1949 (Het Utrechts Archief, cat.nr. 155117)}

_{maquette stationsgebouw en bijbehorende gebouwen}
_{op de voorgrond: model van een ontwerp (1947) van Monument voor Zuilense gevallenen}_{Het Utrechts Archief, cat.nr. 163637; foto: Nederlandse Spoorwegen, februari 1948}

_{links: maquette (februari 1948) station Gouda}
_{rechts: ontwerp (1947) Monument voor Zuilense gevallenen}

DE STATIONSGEBOUWEN VAN GOUDA

Het eerste stationsgebouw in Gouda, gebruikt tussen 1855 en 1867, bestond uit twee houten bouwketen. In 1896 werden deze bouwketen vervangen door een uit steen opgetrokken stationsgebouw, waarvan het middendeel twee verdiepingen telde en met aan weerszijden van het middendeel een eenlaags bijgebouw.
Op 6 en 24 november voerde de Royal Air Force luchtaanvallen uit op het stationsgebouw en de spoorlijnen. De eerste verdieping van het stationsgebouw en het westelijk bijgebouw liepen schade op. Bij de herbouw na de oorlog werd de eerste verdieping van het stationsgebouw afgebroken. Het bouwdeel op de begane grond werd geïntegreerd in een nieuw, eenlaags stationsgebouw in classicistische stijl, ontworpen door ir. Sybold van Ravesteyn, architect. De bijgebouwen en de poort die toegang gaf tot het laadstation waren eveneens ontworpen door ir. Van Ravesteyn, in neoclassicistische stijl. In het linker bijgebouw was een rijwielstalling ondergebracht. Het rechter bijgebouw diende als wachtkamer. In het gebouw links van de poort was een urinoir ondergebracht. De ontwerpen dateren uit de tweede helft van 1946.⁽¹⁾
Op 28 juni 1947 werd bericht dat op de daklijst van het stationsgebouw ornamenten waren geplaatst, ontworpen door Jo Uiterwaal.⁽²⁾
In februari 1948 vervaardigde ir. Van Ravesteyn een maquette van het nieuwe stationsgebouw, de bijgebouwen en de poort die toegang gaf tot het laad- en losterrein. Op de gebouwen stonden schaalmodellen van alle beelden die Jo Uiterwaal had ontworpen.⁽³⁾ Het schaalmodel van het monument dat op de foto van de maquette te zien is, dateert uit 1947 en toont een niet-gerealiseerd ontwerp van het oorlogsmonument in Zuilen. De aanwezigheid van dit schaalmodel kan erop wijzen dat ir. Van Ravesteyn en Jo Uiterwaal in februari 1948 nog geen monument hadden ontworpen voor het stationsplein van station Gouda.⁽⁴⁾
Omstreeks 21 december 1948 werd het gebouwencomplex in bedrijf genomen. De poort had inmiddels de bijnaam “Arc de Triomphe” gekregen, het laadstation stond bekend onder de naam “Lombokterrein”.⁽⁵⁾
Op 23 april 1949 werden het Stationsplein, het autobusstation en de Vredebest, de nieuwe verbindingsweg tussen het station en de binnenstad, officieel geopend. De openingshandeling was de onthulling van Monument gebroeders Crabeth, een geschenk van de gemeente Gouda aan de Nederlandse Spoorwegen. ’s Middags werd aan ir. Van Ravesteyn als blijk van waardering de zilveren erepenning van de stad Gouda uitgereikt.⁽⁶⁾

⁽¹⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽²⁾ Nieuw Utrechtsch dagblad, 28 juni 1947
⁽³⁾Bijschrift bij foto’s 959752 en 959814 (collectie Spoorwegmuseum, Utrecht)
⁽⁴⁾ Zie Jo Uiterwaal: “Monument gebroeders Crabeth” (Gouda) en Jo Uiterwaal: “Monument voor Zuilense gevallenen” (Utrecht)
⁽⁵⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016), Wikipedia: Station Gouda, Nieuw Utrechtsch dagblad, 22 december 1948
⁽⁶⁾ Goudsche Courant, 25 april 1949

DE NEGEN BEELDEN EN “MONUMENT GEBROEDERS CRABETH”
Jo Uiterwaal heeft voor het stationsgebouw van Gouda, de bijgebouwen en de poort in totaal negen beelden ontworpen: vier beelden voor op het dak van het stationsgebouw, twee beelden voor op het dak van elk van de bijgebouwen en een beeld voor op de poort. Met hun plaatsing op het stationsgebouw, de bijgebouwen en de poort hadden de beelden, zich aftekenend tegen de lucht, de functie van silhouetbeelden. Om die reden is de achterkant van deze beelden nagenoeg plat en zonder details.⁽¹⁾
Voor het Stationsplein heeft Jo Uiterwaal “Monument gebroeders Crabeth” ontworpen, twee 16-eeuwse Goudse glazeniers, wereldberoemd door de Goudse Glazen (glasramen) die zij hebben vervaardigd voor de St. Janskerk. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet bekend of de werkzaamheden van Jo Uiterwaal zich hebben beperkt tot het ontwerpen van het beeld van de gebroeders Crabeth of dat hij daarnaast ook een aandeel heeft gehad in het ontwerpen van “Monument gebroeders Crabeth” als geheel.
Op de foto van de uit februari 1948 daterende maquette van het stationsgebouw, de bijgebouwen en de poort zijn modellen te zien van zes van de negen beelden en het schaalmodel van de beeldengroep en zuil van een ontwerp van “Monument voor Zuilense gevallenen”. De modellen van de beelden zijn stuk voor stuk afzonderlijk geboetseerd en kunnen corresponderen met de einduitvoeringen.⁽²⁾ Bij vijf modellen is dit goed te zien. Het model op de poort is een model van het beeld dat op deze website de naam “Gouda als handelsplaats” draagt.⁽³⁾ Links op het linker bijgebouw staat een model van “Touwslagerij en Lakenindustrie”; rechts ervan staat een model van “Wafelbakkerij”.⁽⁴⁾ Het model links op het stationsgebouw is een model van het beeld dat in deze reportage deze website de naam “Amphitrite op dolfijn” draagt, met de kop van de dolfijn aan de rechterkant. Rechts van dit model staat een model van “Persephoné – lente/zomer”.
De plaatsing van de modellen op de maquette diende niet alleen om de beelden te tonen maar ook om de artistieke uitwerking van de beelden na te gaan.⁽⁵⁾
Vergelijking van de plaatsing van de modellen op de maquette en de plaatsing van de einduitvoeringen op het stationsgebouw en de bijgebouwen wijst uit dat “Gouda al handelsplaats”, “Amphitrite op dolfijn” en “Amphitrite op stier” zijn geplaatst overeenkomstig de plaatsing op de maquette. “Touwslagerij en lakenindustrie” en “Kaarsenmakerij” zijn van bijgebouw gewisseld en de ordening links en rechts op een bijgebouw zoals op de maquette is alleen aangehouden bij de plaatsing van “Plateel- en pijpbakkerij” en “Kaarsenmakerij”. Over de ordening van de staande vrouwenbeelden op het stationsgebouw kan alleen worden gezegd dat zij conform de plaatsing op de maquette midden links en midden rechts zijn geplaatst. De modellen vertonen geen overeenkomsten met de uiteindelijke uitvoeringen.

naam	het model	de einduitvoering
“Gouda als handelsplaats”	linker bijgebouw, boven poort	linker bijgebouw V boven poort V
“Touwslagerij en lakenindustrie”	linker bijgebouw, links	rechter bijgebouw X rechts X
“Wafelbakkerij”	linker bijgebouw, rechts	linker bijgebouw V links X
“Plateel- en pijpbakkerij”	rechter bijgebouw, links	rechter bijgebouw V links V
“Kaarsenmakerij”	rechter bijgebouw, rechts	linker bijgebouw X rechts V
“Amphitrite op dolfijn”	stationsgebouw, uiterst links	stationsgebouw V uiterst links V
Beeld staande vrouw !	stationsgebouw, midden links	stationsgebouw V midden links V
Beeld staande vrouw !	stationsgebouw, midden rechts	stationsgebouw V midden rechts V
“Amphitrite op stier”	stationsgebouw, uiterst rechts	stationsgebouw V uiterst rechts V

De negen beelden die Jo Uiterwaal heeft ontworpen voor het stationsgebouw van Gouda, de bijgebouwen en de poort vallen qua thema uiteen in twee groepen. Vier van de negen beelden hebben Griekse mythologie als verbindend element. Deze beelden zijn eind 1948 geplaatst op het dak van het stationsgebouw.⁽⁶⁾ Ze accentueerden het classicistische uiterlijk van het stationsgebouw.⁽⁷⁾ De overige vijf beelden hebben de voor Gouda karakteristieke bedrijvigheid en nijverheid als verbindend element. Deze “nijverheidsbeelden” zijn tussen vermoedelijk 24 februari en 5 maart 1949 geplaatst op de bijgebouwen en de poort.⁽⁸⁾
De vervaardiging van alle beelden vond plaats in de Koninklijke Hollandsche Pijpen- en Aardewerkfabrieken Goedewaagen aan het Jaagpad in Gouda. Volgens de berichtgeving over de vervaardiging heeft Jo Uiterwaal de beelden eigenhandig geboetseerd.⁽⁹⁾

⁽¹⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽²⁾ https://www.spoorwegmuseum.nl/collectie/object/959752/ en andere foto’s van de maquette; Goudsche Courant, 5 maart 1949
⁽³⁾ Jo Uiterwaal: Beelden stationsgebouw Gouda (Gouda)
⁽⁴⁾ https://www.spoorwegmuseum.nl/collectie/object/959814/
⁽⁵⁾ Goudsche Courant, 5 maart 1949
⁽⁶⁾ SAMH, foto 0440. 64554 (1948). Links op deze foto is de houten rijwielstalling nog te zien, die is afgebroken ten behoeve van de westelijke bijgebouwen. In Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016) is de vervaardiging van de beelden gedateerd op 1950. Dit jaartal is niet juist.
⁽⁷⁾Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽⁸⁾ Het Utrechts Archief, foto 163817 (24 februari 1949), Goudsche Courant, 5 maart 1949. Op foto 163817 is te zien dat op het westelijk bijgebouw en de poort geen beelden staan. Uit deze foto blijkt niet of op het oostelijk bijgebouw al beelden stonden.
In Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016) is de vervaardiging van de beelden gedateerd op 1950. Dit jaartal is niet juist.
⁽⁹⁾ Goudsche Courant, 5 maart 1949

1948: DE VIER OP GRIEKSE MYTHOLOGIE GEËNTE BEELDEN OP HET STATIONSGEBOUW
In 1948 werden de vier op Griekse mythologie geënte beelden op het dak van het stationsgebouw geplaatst, boven de pilasters die in de gevel van het stationsgebouw waren aangebracht. Zo ontstond een symmetrische verdeling over de lengte van de daklijst.
Het meest linkse beeld, net als op de maquette, was “Amphitrite op dolfijn”.⁽¹⁾ Bij de einduitvoering was de dolfijnkop naar links gericht; niet naar rechts, zoals bij het model op de maquette. Rechts van “Amphitrite op dolfijn” was “Persephone – lente/zomer” geplaatst. Rechts van “Persephone – lente/zomer” stond, op het midden van de daklijst, de stationsklok, aan weerszijden geflankeerd door staande leeuwenbeelden die de klok droegen. Rechts van de klok was “Persephone – winter” geplaatst. Rechts van “Persephone – winter” was “Amphitrite op stier” geplaatst. De blik van de stierenkop was naar rechts gericht, niet naar links, zoals bij het model op de maquette. Anders gezegd: de einduitvoeringen van de “Amphitrite”-beelden is zodanig dat de dolfijnkop en de stierenkop naar buiten zijn gericht en niet naar elkaar, zoals bij de maquette.
De modellen van de vrouwenbeelden op de maquette van het stationsgebouw hebben geen overeenkomsten met de uiteindelijke uitvoeringen die zijn geplaatst.

⁽¹⁾ De namen in deze reportage van de beelden die in 1948 op het toenmalige stationsgebouw werden geplaatst, zijn de namen die Hans Verwey, beheerder van het Remonstrantse Poortje in Gouda, aan deze beelden heeft gegeven. Het is niet bekend welke namen Jo Uiterwaal aan deze beelden heeft gegeven.

1983: IN OPSLAG OP DE GEMEENTEWERF
In de 1980-er jaren maakte de achteruitgang van de bouwkundige staat van het stationsgebouw nieuwbouw noodzakelijk. Het nieuw te bouwen stationsgebouw was ontworpen door ir. Markenhof, die in de jaren 1946/48 als toezichthouder bij de bouw van station Gouda Goudse bedrijven had bezocht in het kader van het ontwerpen van de beelden die de voor Gouda karakteristieke bedrijvigheid en nijverheid zouden moeten uitbeelden.
Bij de inwoners van Gouda stuitten de sloop- en nieuwbouwplannen op veel verzet. Naar aanleiding hiervan stelde de gemeente Gouda als voorwaarden dat de beelden van Jo Uiterwaal een plek zouden krijgen in de nieuwbouw en dat de nieuwbouw zou bestaan uit laagbouw, zonder kantoorverdiepingen. Het eerste ontwerp (januari 1980), waarin de beelden op kolommen waren geplaatst, viel bij de Welstandscommissie van de gemeente Gouda niet in de smaak. De commissie vond het ontwerp te weinig eigentijds. Aanpassingen in maart 1981 werden door de Welstandscommissie deels goedgekeurd maar de NS (Nederlandse Spoorwegen) ging niet akkoord met het ontwerp. In december 1982 werd goedkeuring gegeven aan het uiteindelijke ontwerp.⁽¹⁾
In een artikel in de editie van 13 april 1984 van het NS-personeelsblad De Koppeling vertelde ir. Markenhof dat de gemeente en de NS hadden afgesproken dat een aantal beelden van Jo Uiterwaal op waardige wijze in het nieuwe ontwerp zouden worden opgenomen. Uit de negen beelden die Jo Uiterwaal voor de stationsgebouwen van Gouda had ontworpen, koos ir. Markenhof de vijf beelden die de voor Gouda karakteristieke bedrijvigheid en nijverheid uitbeelden. Deze beelden werden leidend in het ontwerp van het nieuwe stationsgebouw.⁽²⁾
In 1983 werd het stationscomplex afgebroken. Begin 1983 werden alle beelden verwijderd. De vier mythologische beelden werden afgedankt en aan de gemeente Gouda geschonken, die ze in opslag nam.

⁽¹⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽²⁾ De samenvatting van het artikel in De Koppeling is ontleend aan de weergave van delen van de tekst van dit artikel in Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)

1995: PLAATSING IN DE TUIN VAN HET REMONSTRANTSE POORTJE

In 1993 ontdekte Hans Verwey, een Goudse architect die actief is op cultuurhistorisch gebied, de afgedankte mythologische beelden. Ze verkeerden in deplorabele toestand. De gemeente Gouda wist niets met de beelden aan te vangen. Hans Verwey, die bezig was met het voorbereiden van de restauratie van het Remonstrantse Poortje in Gouda waarvan hij beheerder is, wilde de beelden langs het wandelpad in de voortuin van het Remonstrantse Poortje plaatsen als waren het wachters. De gemeente Gouda gaf de beelden in bruikleen.⁽¹⁾
De foto hiernaast is genomen toen de beelden in 1995 in de tuin van het Remonstrantse Poortje waren geplaatst.

⁽¹⁾ Mededeling Hans Verwey

2022: PLAATSING OP DE NIEUW GEBOUWDE FIETSENSTALLING
In 2019 werd een begin gemaakt met een renovatie van station Gouda. Het stationsgebouw kreeg een opknapbeurt. De zelfservice-fietsenstalling kreeg een nieuwe entree. Aan de westzijde werd een nieuwe fietsenstalling gebouwd. Aan de oostzijde werd ook een nieuwe fietsenstalling gebouwd.⁽¹⁾ Door het grote aantal stallingsplekken in deze fietsenstallingen zou het Stationsplein vrij blijven van gestalde fietsen.
Op 8 juli 2022 werd het gerenoveerde stationsgebied geopend. De opening maakte deel uit van reeksen programma’s in het kader van het 750-jarig bestaan in 2022 van Gouda.⁽²⁾ De gemeente Gouda, mogelijkheden ziende om de beelden van Amphitrite en Persephone een plek te geven, nam de beelden terug en liet ze restaureren door het Delftse bedrijf Kunstwacht. De beelden werden geplaatst op de voorzijde van het dak van de fietsenstalling en werden op de dag van ingebruikname van het gerenoveerde stationscomplex onthuld. De onthullingshandeling bestond uit het verwijderen van de witte doeken die over de beelden waren gehangen.⁽³⁾
De beelden zijn op gelijke afstand van elkaar op het dak van de fietsenstalling geplaatst, aan weerszijden van het midden van de voorgevel. De volgorde van links naar rechts waarin de beelden zijn geplaatst, stemt overeen met de volgorde waarin ze in 1948 op het dak van het oude stationsgebouw waren geplaatst. Door de manier waarop ze zijn geplaatst, hebben de beelden weer de functie van silhouetbeelden.
Ter gelegenheid van de plaatsing van de vier op Griekse mythologie geënte beelden zijn de vijf “nijverheidsbeelden” gereinigd, zodat ze één geheel vormen met de beelden op de fietsenstalling.⁽⁴⁾

⁽¹⁾ https://nieuws.ns.nl
⁽²⁾ https://gouda750.nl/programma
⁽³⁾ Mededeling Hans Verwey; https://nieuws.ns.nl
⁽⁴⁾ https://nieuws.ns.nl

DE MOGELIJKE BETEKENIS VAN DE VIER OP GRIEKSE MYTHOLOGIE GEËNTE BEELDEN
In tegenstelling tot de vijf “nijverheidsbeelden” hebben de vier op Griekse mythologie geënte beelden die Jo Uiterwaal voor het stationsgebouw van Gouda heeft ontworpen, geen relatie met Gouda of met activiteiten in Gouda. Verder hebben ze geen relatie met het treinwezen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld twee van de beelden die Jo Uiterwaal heeft ontworpen voor het stationsgebouw van Vlissingen.⁽¹⁾
Voor zover KIJKEN NAAR BEELDEN bekend is er geen documentatie waarin Jo Uiterwaal zich heeft uitgesproken over de betekenis van de op Griekse mythologie geënte beelden die hij voor station Gouda heeft ontworpen.
Hans Verwey heeft in de jaren dat hij de beelden in bruikleen had, onderzoek gedaan naar hun mogelijke betekenis. De vier op Griekse mythologie geënte beelden vormen naar zijn mening twee beeldenparen. De liggende beelden zijn uitbeeldingen van Amphitrite, de Griekse godin van de zee en echtgenote van Poseidon, de god van de zee. De staande beelden zijn uitbeeldingen van Persephone, de godin van de lente/zomer en de de godin van de dood en echtgenote van Hades, de god van de het dodenrijk. Beide beeldenparen tonen een metamorfose van de uitgebeelde godin. “Amphitrite op dolfijn” toont Amphitrite als jong meisje, gezeten op een dolfijn, verwijzend naar het verhaal waarin Poseidon Amphitrite door een dolfijn laat ophalen om met haar te kunnen trouwen. “Amphitrite op stier” toont Amphitrite als koningin en echtgenote van Poseidon, op een stier met vissenstaart, een gedaante van Poseidon. De stier is symbool van de liefde. “Persephone – lente/zomer” toont Persephone als godin van de lente/zomer, wanneer zij op aarde verblijft. “Persephone – winter” toont haar als godin van de dood. De schedels voor haar rechtervoet herinneren de toeschouwer aan de vergankelijkheid van het leven.⁽²⁾

⁽¹⁾ Jo Uiterwaal: Beelden stationsgebouw Vlissingen (Vlissingen)
⁽²⁾ Mededelingen Hans Verwey

Met dank aan:
– Hans Verwey

Zie ook:
– Jo Uiterwaal: Beelden stationsgebouw Gouda (Gouda)
– Jo Uiterwaal: Monument gebroeders Crabeth (Gouda)

→ JO UITERWAAL