Benamingen:
– Beeld in groot tongewelf: “De bestaansmiddelen van de stad Gouda”
– Beelden in kleine tongewelven: “De vier industrieën van Gouda”
– Verzamelnaam op KIJKEN NAAR BEELDEN: “Nijverheidsbeelden”
Beeldhouwer: Jo Uiterwaal
Materiaal: geglazuurde chamotteklei
Uitvoering: Koninklijke Hollandsche Pijpen- en Aardewerkfabrieken Goedewaagen, Gouda
Station Gouda, straatzijde (sinds 13 oktober 1984)
In de periode 24 februari – 5 maart 1949 geplaatst op de bijgebouwen van station Gouda en de poort van het laadstation

---

_{het stationsgebouw van Gouda met (van linksachter naar rechtsvoor):
“Gouda als handelsplaats”, “Plateel- en pijpbakkerij”, “Touwslagerij en lakenindustrie”, “Wafelbakkerij”, “Kaarsenmakerij”}

_{het stationsgebouw van Gouda, ’s avonds
rechts aan het plein: “De Telepoort” (onthuld op 21 april 2023)
Joyce de Grauw (kunstenaar), Paul van den Berg (architect Atelier ARI, Rotterdam)}

_{“Gouda als handelsplaats”; op de achtergrond het glaskunstwerk De ondergaande zon (Louis La Rooy)}

_{“Plateel- en pijpbakkerij”}

_{“Touwslagerij en lakenindustrie”}

_{“Wafelbakkerij”}

_{“Kaarsenmakerij”}

_{“Gouda als handelsplaats” op de poort van het laadstation; rechts op de foto: “Wafelbakkerij”
uitsnede van foto SAMH, Gouda, inv.nr. 0440. 70990 (foto: 1949)}

_{maquette van het stationsgebouw en bijbehorende gebouwen
op de voorgrond: model van een ontwerp (1947) van Monument voor Zuilense gevallenen
Het Utrechts Archief, cat.nr. 163637; foto: Nederlandse Spoorwegen, februari 1948}

_{links: maquette (februari 1948) station Gouda
rechts: ontwerp (1947) Monument voor Zuilense gevallenen}

---

DE STATIONSGEBOUWEN VAN GOUDA

Het eerste stationsgebouw in Gouda, gebruikt tussen 1855 en 1867, bestond uit twee houten bouwketen. In 1896 werden deze bouwketen vervangen door een uit steen opgetrokken stationsgebouw, waarvan het middendeel twee verdiepingen telde en met aan weerszijden van het middendeel een eenlaags bijgebouw.
Op 6 en 24 november voerde de Royal Air Force luchtaanvallen uit op het stationsgebouw en de spoorlijnen. De eerste verdieping van het stationsgebouw en het westelijk bijgebouw liepen schade op. Bij de herbouw na de oorlog werd de eerste verdieping van het stationsgebouw afgebroken. Het bouwdeel op de begane grond werd geïntegreerd in een nieuw, eenlaags stationsgebouw in classicistische stijl, ontworpen door ir. Sybold van Ravesteyn, architect. De bijgebouwen en de poort die toegang gaf tot het laadstation waren eveneens ontworpen door ir. Van Ravesteyn, in neoclassicistische stijl. In het linker bijgebouw was een rijwielstalling ondergebracht. Het rechter bijgebouw diende als wachtkamer. In het gebouw links van de poort was een urinoir ondergebracht. De ontwerpen dateren uit de tweede helft van 1946.⁽¹⁾
Op 28 juni 1947 werd bericht dat op de daklijst van het stationsgebouw ornamenten waren geplaatst, ontworpen door Jo Uiterwaal.⁽²⁾
In februari 1948 vervaardigde ir. Van Ravesteyn een maquette van het nieuwe stationsgebouw, de bijgebouwen en de poort die toegang gaf tot het laad- en losterrein. Op de gebouwen stonden schaalmodellen van alle beelden die Jo Uiterwaal had ontworpen.⁽³⁾ Het schaalmodel van het monument dat op de foto van de maquette te zien is, dateert uit 1947 en toont een niet-gerealiseerd ontwerp van het oorlogsmonument in Zuilen. De aanwezigheid van dit schaalmodel kan erop wijzen dat ir. Van Ravesteyn en Jo Uiterwaal in februari 1948 nog geen monument hadden ontworpen voor het stationsplein van station Gouda.⁽⁴⁾
Omstreeks 21 december 1948 werd het gebouwencomplex in bedrijf genomen. De poort had inmiddels de bijnaam “Arc de Triomphe” gekregen, het laadstation stond bekend onder de naam “Lombokterrein”.⁽⁵⁾
Op 23 april 1949 werden het Stationsplein, het autobusstation en de Vredebest, de nieuwe verbindingsweg tussen het station en de binnenstad, officieel geopend. De openingshandeling was de onthulling van Monument gebroeders Crabeth, een geschenk van de gemeente Gouda aan de Nederlandse Spoorwegen. ’s Middags werd aan ir. Van Ravesteyn als blijk van waardering de zilveren erepenning van de stad Gouda uitgereikt.⁽⁶⁾

⁽¹⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽²⁾ Nieuw Utrechtsch dagblad, 28 juni 1947
⁽³⁾ Bijschrift bij foto’s 959752 en 959814 (collectie Spoorwegmuseum, Utrecht)
⁽⁴⁾ Zie Jo Uiterwaal: “Monument gebroeders Crabeth” (Gouda) en Jo Uiterwaal: “Monument voor Zuilense gevallenen” (Utrecht)
⁽⁵⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016), Wikipedia: Station Gouda, Nieuw Utrechtsch dagblad, 22 december 1948
⁽⁶⁾ Goudsche Courant, 25 april 1949

DE NEGEN BEELDEN EN “MONUMENT GEBROEDERS CRABETH”
Jo Uiterwaal heeft voor het stationsgebouw van Gouda, de bijgebouwen en de poort in totaal negen beelden ontworpen: vier beelden voor op het dak van het stationsgebouw, twee beelden voor op het dak van elk van de bijgebouwen en een beeld voor op de poort. Met hun plaatsing op het stationsgebouw, de bijgebouwen en de poort hadden de beelden, zich aftekenend tegen de lucht, de functie van silhouetbeelden. Om die reden is de achterkant van deze beelden nagenoeg plat en zonder details.⁽¹⁾ Voor het Stationsplein hebben Sybold van Ravesteyn en Jo Uiterwaal in oktober 1948 “Monument gebroeders Crabeth” ontworpen, twee 16-eeuwse Goudse glazeniers, wereldberoemd door de Goudse Glazen (glasramen) die zij hebben vervaardigd voor de St. Janskerk. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet bekend of de werkzaamheden van Jo Uiterwaal zich hebben beperkt tot het ontwerpen van het beeld van de gebroeders Crabeth of dat hij daarnaast ook een aandeel heeft gehad in het ontwerpen van “Monument gebroeders Crabeth” als geheel.
Op foto’s van de uit februari 1948 daterende maquette van het stationsgebouw, de bijgebouwen en de poort zijn modellen te zien van de negen beelden en het schaalmodel van de beeldengroep en zuil van een ontwerp van “Monument voor Zuilense gevallenen”. De modellen van de beelden zijn stuk voor stuk afzonderlijk geboetseerd.⁽²⁾ Het model op de poort is een model van het beeld dat op deze website de naam “Gouda als handelsplaats” draagt. Links op het linker bijgebouw staat een model van “Touwslagerij en Lakenindustrie”; rechts ervan staat een model van “Wafelbakkerij”.⁽³⁾ Links op het rechter bijgebouw staat een model van “Plateel- en pijpbakkerij”; rechts ervan staat een model van “Kaarsenmakerij”. Het model links op het stationsgebouw is een model van het beeld dat in deze reportage deze website de naam “Amphitrite op dolfijn” draagt, met de vissenstaart aan de linkerkant en kop van de dolfijn aan de rechterkant. Rechts van dit model staat een model van een beeld dat geen overeenkomsten heeft met de einduitvoeringen van “Persephoné lente/zomer” of “Persephoné – winter”. Het model rechts op het stationsgebouw vertoont overeenkomsten met “Amphitrite op stier”, met dien verstande dat de kop zich aan de linkerkant van het model bevindt en de vissenstaartaan de rechterkant.⁽⁴⁾
De plaatsing van de modellen op de maquette diende niet alleen om de beelden te tonen maar ook om de artistieke uitwerking van de beelden na te gaan.⁽⁵⁾
Vergelijking van de plaatsing van de modellen op de maquette en de plaatsing van de einduitvoeringen op het stationsgebouw en de bijgebouwen wijst uit dat “Gouda al handelsplaats”, “Amphitrite op dolfijn” en “Amphitrite op stier” zijn geplaatst overeenkomstig de plaatsing op de maquette. “Touwslagerij en lakenindustrie” en “Kaarsenmakerij” zijn van bijgebouw gewisseld en de ordening links en rechts op een bijgebouw zoals op de maquette is alleen aangehouden bij de plaatsing van “Plateel- en pijpbakkerij” en “Kaarsenmakerij”. Over de ordening van de staande vrouwenbeelden op het stationsgebouw kan alleen worden gezegd dat zij conform de plaatsing op de maquette midden links en midden rechts zijn geplaatst. De modellen vertonen geen overeenkomsten met de uiteindelijke uitvoeringen.

naam	het model	de einduitvoering
“Gouda als handelsplaats”	linker bijgebouw, boven poort	linker bijgebouw V boven poort V
“Touwslagerij en lakenindustrie”	linker bijgebouw, links	rechter bijgebouw X rechts X
“Wafelbakkerij”	linker bijgebouw, rechts	linker bijgebouw V links X
“Plateel- en pijpbakkerij”	rechter bijgebouw, links	rechter bijgebouw V links V
“Kaarsenmakerij”	rechter bijgebouw, rechts	linker bijgebouw X rechts V
“Amphitrite op dolfijn”	stationsgebouw, uiterst links	stationsgebouw V uiterst links V
Beeld staande vrouw !	stationsgebouw, midden links	stationsgebouw V midden links V
Beeld staande vrouw !	stationsgebouw, midden rechts	stationsgebouw V midden rechts V
“Amphitrite op stier”	stationsgebouw, uiterst rechts	stationsgebouw V uiterst rechts V

De negen beelden die Jo Uiterwaal heeft ontworpen voor het stationsgebouw van Gouda, de bijgebouwen en de poort vallen qua thema uiteen in twee groepen. Vier van de negen beelden hebben Griekse mythologie als verbindend element. Deze beelden zijn eind 1948 geplaatst op het dak van het stationsgebouw.⁽⁶⁾ Ze accentueerden het classicistische uiterlijk van het stationsgebouw.⁽⁷⁾ De overige vijf beelden hebben de voor Gouda karakteristieke bedrijvigheid en nijverheid als verbindend element. Voor het ontwerp van deze beelden heeft ir. M.W. Markenhof, die in de 1980-er jaren het stationsgebouw ontwierp dat het gebouw uit 1948 zou vervangen, in zijn functie van toezichthouder bezoeken gebracht aan een aantal Goudse bedrijven die in deze beelden uitgebeeld moesten worden.⁽⁸⁾ Op “Gouda als handelsplaats” is een mansfiguur afgebeeld. De andere vier beelden zijn beelden van vrouwenfiguren.
De vervaardiging van alle beelden vond plaats in de Koninklijke Hollandsche Pijpen- en Aardewerkfabrieken Goedewaagen aan het Jaagpad in Gouda. Volgens de berichtgeving over de vervaardiging heeft Jo Uiterwaal de beelden eigenhandig geboetseerd.⁽⁹⁾
Op 13 januari 1949 werd bericht dat de “nijverheidsbeelden” zouden worden geplaatst. Over de beelden op het stationsgebouw werd in het bericht opgemerkt dat ze gezinsuitbreiding zouden krijgen.⁽¹⁰⁾ De “nijverheidsbeelden” zijn geplaatst tussen vermoedelijk 24 februari en 5 maart 1949.⁽¹¹⁾ Uit de berichtgeving van 5 maart 1949 blijkt dat “Gouda als handelsplaats” als laatste van de vijf “nijverheidsbeelden” werd geplaatst.⁽¹²⁾

⁽¹⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽²⁾ https://www.spoorwegmuseum.nl/collectie/object/959752/ en andere foto’s van de maquette; Goudsche Courant, 5 maart 1949
⁽³⁾ Het model van “Wafelbakkerij”: https://www.spoorwegmuseum.nl/collectie/object/959814/
⁽⁴⁾ Jo Uiterwaal: Beelden fietsenstalling station Gouda (Gouda)
⁽⁵⁾ Goudsche Courant, 5 maart 1949
⁽⁶⁾ SAMH, foto 0440. 64554 (1948). Links op deze foto is de houten rijwielstalling nog te zien, die is afgebroken ten behoeve van de westelijke bijgebouwen. Zie ook Nieuw Utrechtsch Dagblad, 22 december 1948. In Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016) is de vervaardiging van de beelden gedateerd op 1950. Dit jaartal is niet juist.
⁽⁷⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽⁸⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽⁹⁾ Goudsche Courant, 5 maart 1949. In Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016) is de vervaardiging van de beelden gedateerd op 1950. Dit jaartal is niet juist.
⁽¹⁰⁾ Goudsche Courant, 13 januari 1949
⁽¹¹⁾ Op foto 163817 (Het Utrechts Archief), gedateerd op 24 februari 1949, is te zien dat op het westelijk bijgebouw en de poort geen beelden staan. Uit deze foto blijkt niet of op het oostelijk bijgebouw al beelden stonden.
⁽¹²⁾ Goudsche Courant, 5 maart 1949.

DE OPSTELLING VAN DE “NIJVERHEIDSBEELDEN” OP DE POORT EN DE BIJGEBOUWEN
Op de poort links van het linker bijgebouw is “Gouda als handelsplaats” geplaatst. Dit beeld toont de Goudse kaasmakerij en handel en de riviervaart. De beelden op de bijgebouwen werden geplaatst boven de natuurstenen zuilen die voor de gevels van de bijgebouwen waren geplaatst. Links op het linker bijgebouw stond “Wafelbakkerij”, rechts stond “Kaarsenmakerij”. Links op het rechter bijgebouw stond “Plateel- en pijpbakkerij”, rechts stond “Touwslagerij en lakenindustrie”.⁽¹⁾

⁽¹⁾ De benamingen zijn gebaseerd op Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016). Het is niet bekend welke namen Jo Uiterwaal aan deze beelden heeft gegeven. Over de beelden die de touwslagerij/lakenmakerij en kaarsenmakerij uitbeelden, heeft Aschman geschreven dat vermoed wordt dat deze vormen van nijverheid zijn uitgebeeld.

1984: HERPLAATSING VAN DE “NIJVERHEIDSBEELDEN”
In de 1980-er jaren maakte de achteruitgang van de bouwkundige staat van het stationsgebouw nieuwbouw noodzakelijk. Het nieuw te bouwen stationsgebouw was ontworpen door ir. Markenhof, die in de jaren 1946/48 als toezichthouder bij de bouw van station Gouda Goudse bedrijven had bezocht in het kader van het ontwerpen van de beelden die de voor Gouda karakteristieke bedrijvigheid en nijverheid zouden moeten uitbeelden.
Bij de inwoners van Gouda stuitten de sloop- en nieuwbouwplannen op veel verzet. Naar aanleiding hiervan stelde de gemeente Gouda als voorwaarden dat de beelden van Jo Uiterwaal een plek zouden krijgen in de nieuwbouw en dat de nieuwbouw zou bestaan uit laagbouw, zonder kantoorverdiepingen. Het eerste ontwerp (januari 1980), waarin de beelden op kolommen waren geplaatst, viel bij de Welstandscommissie van de gemeente Gouda niet in de smaak. De commissie vond het ontwerp te weinig eigentijds. Aanpassingen in maart 1981 werden door de Welstandscommissie deels goedgekeurd maar de NS (Nederlandse Spoorwegen) ging niet akkoord met het ontwerp. In december 1982 werd goedkeuring gegeven aan het uiteindelijke ontwerp.⁽¹⁾
In een artikel in de editie van 13 april 1984 van het NS-personeelsblad De Koppeling vertelde ir. Markenhof dat de gemeente en de NS hadden afgesproken dat een aantal beelden van Jo Uiterwaal op waardige wijze in het nieuwe ontwerp zouden worden opgenomen. Uit de negen beelden die Jo Uiterwaal voor de stationsgebouwen van Gouda had ontworpen, koos ir. Markenhof de vijf beelden die de voor Gouda karakteristieke bedrijvigheid en nijverheid uitbeelden. Deze beelden werden leidend in het ontwerp van het nieuwe stationsgebouw. Naar aanleiding van gedachtewisselingen in 1980 met ir. Van Ravesteyn kwam ir. Markus op het idee de beelden in tongewelven te plaatsen met op de achtergrond glazen wanden waardoor licht zou schijnen. Op die manier zouden de beelden hun silhouetfunctie behouden. “Gouda als handelsplaats” werd geplaatst met op de achtergrond het glaskunstwerk De ondergaande zon (Louis La Rooy). Door deze combinatie zou “Gouda als handelsplaats” zich in de avonduren aftekenen tegen een ondergaande zon, welke aftekening zich ook voor had gedaan in de jaren waarin dit beeld op het dak van de (westelijk gelegen) poort van het laadsstation had gestaan, vanaf 1954 het laad- en losterrein van Van Gend & Loos. De vier andere “nijverheidsbeelden” zouden elk een eigen tongewelf krijgen met op de achtergrond glaswanden in een kleur die de lucht imiteerde. Afrondend zei ir. Markenhof dat als de beelden er niet waren geweest, er geen tongewelven waren ontworpen.⁽²⁾
In 1983 werd het stationscomplex afgebroken. Begin 1983 werden alle beelden verwijderd. Op 13 oktober 1984 werd het nieuwe stationsgebouw in gebruik genomen. Links, in het grote tongewelf boven de hoofdingang, was “Gouda als handelsplaats” geplaatst met op de achtergrond “De ondergaande zon”. In het tongewelf rechts van “Gouda als handelsplaats” werd “Plateel- en pijpbakkerij” geplaatst, in het tongewelf daarnaast “Touwslagerij en lakenindustrie”, in het tongewelf daarnaast “Wafelmakerij” en in het tongewelf daarnaast “Kaarsenmakerij”. In de avonduren schijnt de verlichting in de stationshal door “De ondergaande zon” en de glazen stroken van de kleine tongewelven, waardoor de beelden zich aftekenen tegen hun verlichte achtergrond.
De vier mythologische beelden werden afgedankt en aan de gemeente Gouda geschonken, die ze in opslag nam. In 1995 zijn deze beelden geplaatst in de voortuin van het Remonstrantse Poortje aan de Keizerstraat in Gouda. in 2019 zijn ze geplaatst op het dak van de nieuw gebouwde fietsenstalling van station Gouda.⁽³⁾ Bij die gelegenheid zijn de vijf “nijverheidsbeelden” gereinigd, zodat ze één geheel vormen met de beelden op de fietsenstalling.⁽⁴⁾

⁽¹⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽²⁾ De samenvatting van het artikel in De Koppeling is ontleend aan de weergave van delen van de tekst van dit artikel in Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽³⁾ Mededeling Hans Verwey, Gouda, beheerder Remonstrantse Poortje, Gouda.
⁽⁴⁾ https://nieuws.ns.nl/complete-metamorfose-stationsgebied-gouda/

Zie ook:
– Jo Uiterwaal: Beelden fietsenstalling station Gouda (Gouda)
– Jo Uiterwaal: Monument gebroeders Crabeth (Gouda)

→  JO UITERWAAL