Monument gebroeders Crabeth | KIJKEN NAAR BEELDEN

Benaming Museum Gouda: “Beeldengroep met de gebroeders Crabeth”
Bijnaam beeldengroep: “De gebroeders Huurman met het orgel”
Beeldhouwer: Jo Uiterwaal
Materiaal: geglazuurde chamotteklei
Uitvoering: Koninklijke Hollandsche Pijpen- en Aardewerkfabrieken Goedewaagen, Gouda
Museumtuin Museum Gouda, Achter de Kerk, Gouda (sinds 16 november 2011)
Onthuld op 23 februari 1949 aan het Stationsplein in Gouda

__________

__________

__________

_{het Stationsplein met rechts “Monument gebroeders Crabeth”
Het Utrechts Archief, cat.nr. 155117, foto: Nederlandse Spoorwegen, 22 juni 1949}

_{ontwerp beeldengroep “De gebroeders Crabeth” (Museum Gouda, Paul Arntzeniuszaal)
foto: archief Museum Gouda}

_{maquette van het stationsgebouw en bijbehorende gebouwen}
_{op de voorgrond: model van een ontwerp (1947) van Monument voor Zuilense gevallenen}_{Het Utrechts Archief, cat.nr. 163637; foto: Nederlandse Spoorwegen, februari 1948}

_{links: maquette (februari 1948) station Gouda}
_{rechts: ontwerp (1947) Monument voor Zuilense gevallenen}

DE STATIONSGEBOUWEN VAN GOUDA
Het eerste stationsgebouw in Gouda, gebruikt tussen 1855 en 1867, bestond uit twee houten bouwketen. In 1896 werden deze bouwketen vervangen door een uit steen opgetrokken stationsgebouw, waarvan het middendeel twee verdiepingen telde en met aan weerszijden van het middendeel een eenlaags bijgebouw.
Op 6 en 24 november voerde de Royal Air Force luchtaanvallen uit op het stationsgebouw en de spoorlijnen. De eerste verdieping van het stationsgebouw en het westelijk bijgebouw liepen schade op. Bij de herbouw na de oorlog werd de eerste verdieping van het stationsgebouw afgebroken. Het bouwdeel op de begane grond werd geïntegreerd in een nieuw, eenlaags stationsgebouw in classicistische stijl, ontworpen door ir. Sybold van Ravesteyn, architect. De bijgebouwen en de poort die toegang gaf tot het laadstation waren eveneens ontworpen door ir. van Ravesteyn, in neoclassicistische stijl. In het linker bijgebouw was een rijwielstalling ondergebracht. Het rechter bijgebouw diende als wachtkamer. De ontwerpen dateren uit de tweede helft van 1946.⁽¹⁾
Op 28 juni 1947 werd bericht dat op de daklijst van het stationsgebouw ornamenten waren geplaatst, ontworpen door Jo Uiterwaal.⁽²⁾
In februari 1948 vervaardigde ir. Van Ravesteyn een maquette van het nieuwe stationsgebouw, de bijgebouwen en de poort die toegang gaf tot het laad- en losterrein.⁽³⁾ Op de gebouwen stonden schaalmodellen van alle beelden die Jo Uiterwaal had ontworpen. Het schaalmodel van het monument dat op de foto van de maquette te zien is, dateert uit 1947 en toont een niet-gerealiseerd ontwerp van het oorlogsmonument in Zuilen.⁽⁴⁾ De aanwezigheid van dit schaalmodel kan erop wijzen dat ir. Van Ravesteyn en Jo Uiterwaal in februari 1948 nog geen monument hadden ontworpen voor het stationsplein van station Gouda.
Omstreeks 21 december 1948 werd het gebouwencomplex in bedrijf genomen. De poort had inmiddels de bijnaam “Arc de Triomphe” gekregen, het laadstation stond bekend onder de naam “Lombokterrein”.⁽⁵⁾
Op 23 april 1949 werden het Stationsplein, het autobusstation en de Vredebest, de nieuwe verbindingsweg tussen het station en de binnenstad, officieel geopend. Op het Stationsplein werd “Monument gebroeders Crabeth” onthuld, een geschenk van de gemeente Gouda aan de Nederlandse Spoorwegen. ’s Middags werd aan ir. Van Ravesteyn als blijk van waardering de zilveren erepenning van de stad Gouda uitgereikt.⁽⁶⁾

⁽¹⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016)
⁽²⁾ Nieuw Utrechtsch dagblad, 28 juni 1947
⁽³⁾Bijschrift bij foto’s 959752 en 959814 (collectie Spoorwegmuseum, Utrecht)
⁽⁴⁾ Het model van het monument toont een mansfiguur en een vrouwenfiguur. Samen dragen zij een palmtak, symbool van vrede. Boven de palmtak is het gemeentewapen van Zuilen aangebracht. Bovenop de zuil is een eeuwig brandende vlam afgebeeld. De mansfiguur draagt in zijn rechterhand een geweer; de vrouwenfiguur draagt in haar linkerhand een urn. Zie: Jo Uiterwaal: “Monument voor Zuilense gevallenen” (Utrecht).
⁽⁵⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016), Wikipedia: Station Gouda, Nieuw Utrechtsch dagblad, 22 december 1948
⁽⁶⁾ Goudsche Courant, 25 april 1949

DE VOORGESCHIEDENIS VAN “MONUMENT GEBROEDERS CRABETH”
Op 15 september 1948 liet Karel Frederik Otto James, de burgemeester van Gouda, aan ir. Van Ravesteyn per brief weten dat het gemeentebestuur van Gouda ter verfraaiing van het Stationsplein een kunstwerk wilde aanbieden in de vorm van een klein monument. Het gemeentebestuur dacht aan een niet al te hoge zuil, wellicht met een kinderfiguur.⁽¹⁾Met dit aanbod werd invulling gegeven aan het plan van ir. Van Ravesteyn om op het Stationsplein, midden voor het stationsgebouw, een strook aan te leggen met in het midden ervan een kunstwerk.⁽²⁾
Op 30 september 1948 schreef de burgemeester aan ir. Van Ravesteyn dat het gemeentebestuur geen kinderfiguur meer voor ogen had maar een beeld van een slanke jongeman. Bij dit idee plaatste de burgemeester als kanttekening dat een dergelijk beeld geen duidelijk symbool van Gouda zou zijn; hij zou het fijn vinden als een beeld zou worden ontworpen dat voor Gouda symbool zou staan. Naar aanleiding van de brieven vond overleg plaats tussen de burgemeester, ir. Van Ravesteyn en Jo Uiterwaal. Het overleg leidde tot het besluit dat er een monument zou worden ontworpen voor de gebroeders Crabeth, de 16e-eeuwse Goudse glazeniers die wereldwijd bekendheid genoten vanwege de “Goudse Glazen” (gebrandschilderde ramen) die zij hadden vervaardigd voor de Sint-Janskerk in Gouda.⁽³⁾
In de editie van 13 januari 1949 werd bericht dat burgemeester James bij de opening van het inlichtingenbureau van de Vereniging voor Vreemdelingenverkeer bekend had gemaakt dat op het Stationsplein een klein monument zou worden opgericht ter herinnering aan de gebroeders Crabeth. Het ontwerp lag in handen van Jo Uiterwaal.⁽⁴⁾
Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet bekend of de werkzaamheden van Jo Uiterwaal beperkt waren tot het ontwerpen en vervaardigen van de beeldengroep of dat hij daarnaast ook een aandeel had in het ontwerpen van “Monument gebroeders Crabeth” als geheel.

⁽¹⁾ “De gebroeders Crabeth in de Paul Arntzeniuszaal” (Nelleke van Poelgeest-Zuurhout in: Museumbrief nr. 23, april 1988 [Vereniging van Goudse Museumvrienden])
⁽²⁾ Station Gouda – Cultuurhistorische waardestelling (ing Korneel D. Aschman, Utrecht, 2016, afbeelding 2.3.10 (1947).
⁽³⁾ “De gebroeders Crabeth in de Paul Arntzeniuszaal” (Nelleke van Poelgeest-Zuurhout)
⁽⁴⁾Goudsche Courant, 13 januari 1949

DE EINDUITVOERING VAN “MONUMENT GEBROEDERS CRABETH”
De beeldengroep is uit één stuk vervaardigd.⁽¹⁾ Bij het ontwerpen ervan heeft Jo Uiterwaal ervoor gezorgd dat de beeldengroep vanaf straatniveau in goede perspectieven te zien zou zijn. Wie vanaf straatniveau omhoog zou kijken naar de beeldengroep, zou anders de figuren perspectivisch vertekend zien.⁽²⁾
De einduitvoering van “Monument gebroeders Crabeth” verschilt in tal van opzichten van de schaarse aanduidingen op de plattegrond van de nieuwbouw van station Gouda en het schaalmodel dat te zien was in de in februari 1948 vervaardigde maquette van het station, de bijgebouwen, de poort en het plein. “Monument gebroeders Crabeth” toonde een uitbeelding van de gebroeders Crabeth, geplaatst op een plateau op een schaal op een zuil die op een achtkantig baksteken voetstuk stond. Het geheel stond in een achtkantige bakstenen bak waarvan de bodem was voorzien van sierbestrating. De bakstenen bak was geplaatst in een langwerpige beplante groenstrook, omgeven door sierranden. Het is KIJKEN NAAR BEELDEN niet duidelijk of de achtkantige bakstenen bak de functie van bassin had of dat “Monument gebroeders Crabeth” werd getoond in de vorm van een fonteinbeeld zonder de functie van fonteinbeeld te hebben.⁽³⁾
Het beeld van de gebroeders Crabeth toont twee mansfiguren, een aantal gebouwen en een meisjesfiguur in een tuin. De mansfiguren beelden de gebroeders Crabeth uit. De mansfiguur met het carton van de Goudse Glazen is een uitbeelding van Dirck Crabeth, met achter hem het gemeentewapen van Gouda. Voor het beeld van Dirck Crabeth staat een uitbeelding van de Sint-Janskerk. De mansfiguur met palet en penseel is de uitbeelding van Wouter Crabeth, met achter hem het wapen van de familie Crabeth. Onder het palet staat een uitbeelding van het stadhuis van Gouda. De meisjesfiguur in de tuin beeldt de Dordtse Stedemaagd uit, gezeten in de Hollandse Tuin. Dit onderdeel van “Monument gebroeders Crabeth” verwijst naar “De maagd van Dordrecht”, één van de gebrandschilderde ramen in de Sint-Janskerk in Gouda, ontworpen in 1597 door Gerrit Gerritz. Cuyp.⁽⁴⁾
Op 10 juli 1964 heeft burgemeester James een ontwerp van de beeldengroep van de gebroeders Crabeth aan Museum Gouda geschonken.⁽⁵⁾ Het ontwerp is geplaatst in de Paul Arntzeniuszaal van het museum.

⁽¹⁾ Nieuw Utrechtsch dagblad, 21 april 1949
⁽²⁾ “De gebroeders Crabeth in de Paul Arntzeniuszaal” (Nelleke van Poelgeest-Zuurhout)
⁽³⁾ Op foto’s in het SAMH-beeldarchief staat de bakstenen bak voortdurend droog. Museum Gouda heeft geen aanwijzingen dat de bakstenen bak een fonteinfunctie heeft gehad (mededeling Jorien Soepboer, conservator kunst en geschiedenis vanaf 1800, Museum Gouda).
⁽⁴⁾ Utrechtsch Nieuwsblad, 22 april 1949. “De maagd van Dordrecht”, een geschenk van Dordrecht aan Gouda, is een uiting van de vriendschapsband tussen beide steden (Algemeen Dagblad, 22 augustus 2018).
⁽⁵⁾ Mededeling Jorien Soepboer

DE ONTHULLING EN DE POSITIONERING
Op 5 maart 1949 werd bericht dat de uitvoering van “Monument gebroeders Crabeth” in een vergevorderd stadium verkeerde. In het bericht was ook vermeld dat het monument in het midden van het Stationsplein zou worden geplaatst.⁽¹⁾
Op 6 april 1949 werd bericht dat het herbouwde station van Gouda op 23 april 1949 officieel in gebruik zou worden genomen en dat het Crabeth-monument zou worden onthuld.⁽²⁾
“Monument gebroeders Crabeth” is op 23 april 1949 onthuld door burgemeester James en ir. F.Q. den Hollander, president-directeur van de Nederlandse Spoorwegen. Met de onthulling van het monument werd het vernieuwde stationscomplex, dat op 21 december 1948 in gebruik was genomen, officieel geopend. De onthullingshandeling bestond uit het verwijderen van een vlaggedoek in de kleuren van de gemeentevlag van Gouda, waaronder het beeld schuilging. In zijn toespraak voorafgaand aan de onthulling besteedde burgemeester James onder meer aandacht aan de samenwerking tussen de gemeente Gouda en de Nederlandse Spoorwegen in de personen van ir. Den Hollander en ir. Ravesteyn. “Monument gebroeders Crabeth”, geplaatst in het snijpunt van de beelden van de belangrijkste industrieën van Gouda, was naar zijn mening een eerbetoon aan de gebroeders Crabeth, die met hun gebrandschilderde ramen Gouda roem hadden gebracht. Namens de inwoners van Gouda en de Vereniging voor Vreemdelingenverkeer legde wethouder Hagedorn een krans. ⁽³⁾
“Monument gebroeders Crabeth” was geplaatst op het Stationsplein, tegenover het midden van het stationsgebouw, overeenkomstig de bouwplannen van ir. Van Ravesteyn. De beeldengroep was zodanig gepositioneerd dat de blik van het beeld van Dirck Crabeth, het carton dragend met de Goudse Glazen, gericht was op de Crabethstraat richting de Sint-Janskerk. De blik van het beeld van Wouter Crabeth was gericht op het stationsgebouw.⁽⁴⁾
Bij de onthulling in 1949 waren de beelden crème van kleur.
In de editie van 25 april 1949 van de Goudsche Courant stond op pagina 2 een kritisch artikel over “Monument gebroeders Crabeth”. De schrijver, P.C.J. Reyne, was van mening dat Jo Uiterwaal de perspectivische problemen waarvoor hij was gesteld, niet goed had aangepakt, waardoor de beeldengroep rommelig was.⁽⁵⁾ Op pagina 3 stond in een kort bericht dat inwoners van Gouda de beeldengroep de bijnaam “De gebroeders Huurman met het orgel” hadden gegeven.⁽⁶⁾

⁽¹⁾Goudsche Courant, 5 maart 1949
⁽²⁾ Goudsche Courant, 6 april 1949
⁽³⁾ Goudsche Courant, 25 april 1949
⁽⁴⁾ Goudsche Courant, 25 april 1949
⁽⁵⁾ Goudsche Courant, 25 april 1949
⁽⁶⁾ Goudsche Courant, 25 april 1949

DE INSCRIPTIE OP DE ZUIL
Aan de bovenzijde van de zuil is rondom de volgende inscriptie aangebracht:

WOUTER CRABETH + DIRK CRABETH
GLAZENIERS VAN DE ST. JANSKERK 16E EEUW

De naam Wouter Crabeth staat onder het beeld van Wouter Crabeth; de naam Dirk Crabeth staat onder het beeld van Dirck Crabeth. Op de foto’s in deze fotoreportage die genomen zijn in de tuin van Museum Gouda, is de inscriptie vaag te zien. Op sommige foto’s in het SAMH-beeldarchief lijkt het alsof er letters op de zuil zijn aangebracht.⁽¹⁾ Op een ongedateerde foto die deel uitmaakt van de fotocollectie van het Nationaal Archief is te zien dat de inscriptie diep is gegraveerd; de letters, cijfers en symbolen lijken voorzien te zijn van verf.⁽²⁾
Op 19 maart 1949 was bericht dat een in kunstsmeedwerk uitgevoerd opschrift zou worden aangebracht.⁽³⁾

⁽¹⁾SAMH, Gouda, foto 0440. 64560
⁽²⁾ Nationaal Archief, coll.nr. 133 0872
⁽³⁾ Algemeen Dagblad, 19 maart 1949

VERPLAATSINGEN
Uit foto’s van “Monument gebroeders Crabeth” en publicaties die er in de loop der jaren over zijn verschenen, blijkt dat het monument meerdere malen is verplaatst voordat het blijvend werd geplaatst in de tuin van Museum Gouda. Ook is te zien dat het monument aan veranderingen onderhevig is geweest.
In 1984 is “Monument gebroeders Crabeth” verplaatst naar een plek dichter bij het stationsgebouw, in de buurt van de taxistandplaats.⁽¹⁾ De zuil met de beeldengroep is toen op straatniveau geplaatst op een achtkantig betonnen voetstuk, zonder omringende beplanting. Het originele achtkantige bakstenen voetstuk is niet mee verplaatst, evenmin als de achtkantige bakstenen bak.⁽²⁾

Op 11 juli 2010 werd bericht dat “Monument gebroeders Crabeth” vanwege de op handen zijnde plaatsing van fietsenrekken tijdelijk geplaatst zou worden op de plek bij het busstation van Gouda waar een in 1972 door E. Vermeulen gebouwd model van de Goudse molen ’t Slot stond. Dit model was zo bouwvallig geworden dat het moest worden gesloopt. Op termijn zou worden gekeken naar een definitieve plek voor het monument.⁽³⁾
In de loop van de tijd verslechterde de toestand van “Monument gebroeders Crabeth”. De hardstenen krans onder de beeldengroep brokkelde af. Museum Gouda ontfermde zich over het monument. Van 22 november 2011 tot en met 9 april 2012 werd in de Sint-Janskerk in Gouda de tentoonstelling “Schetsen van Schoonheid” gehouden, waarin elf ontwerptekeningen van Goudse Glazen werden tentoongesteld die Dirck Crabeth had vervaardigd. Ter gelegenheid van deze tentoonstelling werd “Monument gebroeders Crabeth” op 16 november 2011 naar het plein in de museumtuin van Museum Gouda overgebracht, waar minder risico op beschadiging was. Het was een tijdelijke plaatsing; bij de voltooiing van herinrichtingswerkzaamheden aan het Stationsplein moest blijken of het monument teruggeplaatst kon worden.⁽⁴⁾
Van terugplaatsing is het niet gekomen. “De gebroeders Crabeth” maakt inmiddels deel uit van de vaste collectie kunstwerken van Museum Gouda. Op 26 augustus 2024 heeft de Nederlandse Spoorwegen het beeld overgedragen aan Museum Gouda.⁽⁵⁾
Op het plein in de museumtuin van Museum Gouda staat de zuil van “Monument gebroeders Crabeth” met daarop de beeldengroep, op pleinniveau, zonder betonnen voetstuk. De hardstenen krans onder de beeldengroep is hersteld.

⁽¹⁾ Mededeling Jorien Soepboer
(2) De monumentale stationssculpturen van Jo Uiterwaal (Friggo Visser, Nobelmagazine, Utrecht, 2007). Volgens Visser dateert het “De gebroeders Crabeth” van na de voltooiing in 1949 van het Stationsplein. Dit is niet juist.
⁽³⁾ Omroep West, bericht van 11 juli 2010. De modelmolen: SAMH, Gouda, foto 0440. 69322
⁽⁴⁾ Museum Gouda, persbericht 14 november 2011,
⁽⁵⁾Mededeling Jorien Soepboer

Zie ook:
– Jo Uiterwaal: Beelden fietsenstalling station Gouda (Gouda)
– Jo Uiterwaal: beelden stationsgebouw Gouda (Gouda)

Met dank aan:
– Jorien Soepboer, conservator kunst en geschiedenis vanaf 1800, Museum Gouda

→ JO UITERWAAL

De gebroeders Crabeth: Dirck Pieterszoon Crabeth (circa 1505 – 1574) en Wouter Pieterszoon Crabeth (circa 1520 – 1589). Voor de Sint-Janskerk in Gouda hebben zij twintig gebrandschilderde ramen vervaardigd. De Sint-Janskerk telt 72 gebrandschilderde ramen van diverse afmetingen, waaronder drie moderne ramen. Het geheel staat bekend onder de naam “Goudse Glazen”. Ze zijn wereldwijd vermaard.

Bronnen en verdere informatie:
– https://cuijksarchief.nl
– https://www.dbnl.org
– https://nl.wikipedia.org